دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Measuring the Compatibility of the “Happiness-Centered” Approach to the Domain of Religion with Qur’anic Verses and Islamic Traditions انطباق رویکرد «سعادت‌محوری» به قلمرو دین بر آیات و روایات 5 24 723155 10.22034/ra.2025.2042844.3016 FA صفدر الهی راد استادیار گروه کلام , فلسفه دین مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره Journal Article 2024 10 07 Among the various contemporary scholarly theories regarding the domain of religion, the primacy of human happiness can be regarded as the most prominent. This theory, grounded in ontological and anthropological foundations and in the teleology of human creation, conceives the essence of religion as the exposition of the indispensable path to genuine human happiness, and, consequently, delineates the domain of religion in accordance with this essence, namely, the eternal beatitude of humankind. Scholars such as Mohammad-Taqi Mesbah Yazdi, who count among the foremost proponents of this perspective, on the basis of this very conception of the domain of religion, draw a distinction between the descriptive and normative dimensions of the sciences, thereby excluding the explanation of natural phenomena and the relations among them—and, consequently, the descriptive accounts of the natural and human sciences that bear no indispensable impact on genuine human happiness —from the domain of religion. This constriction of the domain of religion in this perspective has engendered challenges and objections among scholars of the philosophy of religion. The present study, aiming to align and compare this theory with the Qur’anic verses and narrations concerning the delineation of the domain of religion, attempts to evaluate this perspective using an intra-religious methodology. Demonstrating the conformity of this perspective with the Qur’anic verses and narrations pertaining to the domain of religion constitutes the principal finding of this study. This study, while explicating and analyzing the foundations of this perspective, has also undertaken a critical evaluation of it. In order to demonstrate the cogency of this perspective, and in view of certain Qur’ānic objections that have been raised, the most significant verses pertaining to the maximalist conception of the domain of religion—together with the rationale behind the presence of non-normative verses in the Qur’ān—have also been subjected to examination and analysis. With the aim of introducing this theory to the verses and narrations related to the explanation of the realm of religion, this article has tried to evaluate this point of view with the intra-religious method. The proof of the conformity of this view to the verses and traditions related to the realm of religion is considered the most important finding of this research. This finding is a new step in accepting this view and responding to some exclusions towards it. در میان نظریه‌های گوناگون متفکران معاصر در باب قلمرو دین، محوریت سعادت انسان را می‌توان شاخص‌ترین آن‌ها دانست. این نظریه، بر اساس مبانی هستی‌شناختی و انسان‌شناختی، و بر اساس هدف آفرینش انسان، ماهیت دین را بیان راه ضروری سعادت حقیقی انسان می‌داند و در نتیجه، قلمرو دین را هم بر اساس ماهیت دین یا همان سعادت ابدی انسان ترسیم می‌کند. متفکرانی مانند مصباح یزدی، که از مهم‌ترین مدافعان این دیدگاه به حساب می‌آیند، به ‌دلیل همین نگاه به قلمرو دین، با تفکیک میان ابعاد توصیفی و هنجاری علوم، تبیین پدیده‌های طبیعی و روابط میان آن پدیده‌ها و در نتیجه توصیفات علوم طبیعی و انسانی را، که تأثیر ضروری در سعادت حقیقی انسان ندارد، خارج از قلمرو دین می‌دانند. همین محدوددانستن قلمرو دین در این دیدگاه، نقدها و مخالفت‌هایی را در میان محققان فلسفۀ دین به همراه داشته است. نوشتار حاضر با هدف عرضۀ این نظریه به آیات و روایات مربوط به تبیین قلمرو دین در صدد است با روش درون‌دینی این دیدگاه را ارزیابی کند. اثبات انطباق این دیدگاه بر آیات و روایات مربوط به قلمرو دین مهم‌ترین یافتۀ این تحقیق به شمار می‌آید. این یافته گامی نو در پذیرش این دیدگاه و پاسخ به برخی استبعادات در قبال آن است. برای نشان‌دادن اتقان این دیدگاه و با توجه به برخی شبهات قرآنی واردشده، به‌اجمال مهم‌ترین آیات ناظر به حداکثری‌بودن قلمرو دین و همچنین فلسفۀ وجود آیات غیرهنجاری در قرآن را هم بررسی و تحلیل کرده‌ایم.

https://raj.smc.ac.ir/article_723155_189221f6286d775519ebca13d81ed6bd.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Anthropological foundations of interpretive social science and its sociological implications مبانی انسان شناختی علم اجتماعی تفسیری و دلالت‌های جامعه شناختی آن 25 46 723151 10.22034/ra.2025.2023274.2974 FA اسماعیل چراغی کوتیانی استادیار گروه جامعه شناسی موسسه آموزشی و پژوهی امام خمینی، قم، ایران Journal Article 2024 02 19 Modern social science is grounded in specific epistemic and theoretical foundations that shape its approaches, theories, domains, and methodologies, distinguishing it from social science and its underlying principles within the Islamic perspective. One of the primary epistemological foundations influencing modern social science is the question of what constitutes a human being and how humans relate to reality and social forces. This paper attempts to examine the anthropological foundations of interpretive social science. Data were collected using documentary and library-based methods, and subsequently processed through descriptive and analytical approaches. The findings indicate that interpretive social science regards humans as autonomous, meaning-making, environment-creating, and calculating beings with a limited cognitive apparatus, for whom ordinary consciousness serves as the primary source of information. This perspective on humans leads to sociological implications, such as the rejection of a positivist view of social science, a focus on understanding the motives and intentions of social actors, the lack of explanation for patterns of unintended consequences, neglect of underlying causes and mechanisms in analysis, a historical view of identity, one-dimensional interpretations of humans, and attributing social changes to individual actors. علم اجتماعی مدرن، مبتنی بر بنیان‌های معرفتی و نظری ویژه‌ای است که به رویکردها، نظریه‌ها، حوزه‌ها و روش‌های آن رنگ می‌بخشد و آن را از علم اجتماعی و مبانی آن در رویکرد اسلامی متمایز می‌کند. یکی از اصلی‌ترین مبانیِ شناختی که علم اجتماعی مدرن از آن اثر پذیرفته، چیستی انسان و چگونگی ارتباطش با واقعیت و نیروهای اجتماعی است. این نوشتار در صدد است مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعیِ تفسیری را بررسی کند. گردآوری داده‌ها با روش اسنادی و کتاب‌خانه‌ای انجام شده و با روش توصیفی و تحلیلی داده‌ها پردازش شده است. یافته‌ها بیانگر آن است که علم اجتماعیِ تفسیری انسان را موجودی مختار، معناساز، محیط‌آفرین، دوساحتی، محاسبه‌گر، با دستگاه شناختی محدود می‌داند که شعور متعارف مهم‌ترین منبع اطلاعاتی اوست. این نگرش به انسان دلالت‌های جامعه‌شناختی دارد، از جمله: نفی تصویر اثباتی از علم اجتماعی، تمرکز بر فهم و درک انگیزه‌ها و نیات کنشگران اجتماعی و تبیین‌نشدن الگوی پیامدهای ناخواستۀ کنش، بی‌توجهی به علل و سازوکارهای زیربنایی در تحلیل، تاریخی‌دیدن هویت، تبیین تک‌ساحتی انسان، و نسبت‌دادن تغییرات اجتماعی به کنشگران فردی.

https://raj.smc.ac.ir/article_723151_b631a4dfe2ec8922635e29a91050448d.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Revisiting Qur’anic Verses Pertaining to the Identity-Forming Constituents in the Definition of the Human Being بازخوانی آیات مرتبط با مؤلفه‌های هویتی در تعریف انسان 47 64 722706 10.22034/ra.2025.2040807.3013 FA محمدرضا شاهرودی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران سید محمد رضا فقیه ایمانی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران Journal Article 2024 09 10 One of the major challenges in the study of the humanities is that these sciences are founded upon non-divine and materialist philosophies, which are based on regarding the human being as a mere animal and, consequently, considering him irresponsible before Almighty God. The present study, adopting a descriptive-analytical approach, in presenting its final definition of the human being, goes beyond the classical and well-known definition of “rational animal” as well as the more advanced notion of “Divine Living Being” and considers the definition of “Servant Living Being” as a step further and more precise than the latter. For the mere articulation of a divinized life does not in itself signify the true station of humanity; rather, it is the practical submission arising from human will before the Source of Perfections, and man’s servitude in the realm of worldly life, that constitutes the final definition of the human being.The authors of this article maintain that only on the basis of this definition can the human sciences guide the human being toward his ultimate end, while at the same time securing his worldly well-being and felicity in accordance with his servitudinal journey. This, however, is conditional upon their attentiveness to the stages of human life and the needs corresponding to them, and the acceptance of the principles and foundations of divine law as their essential framework, along with the adoption of a return-to-principles approach in addressing the concrete issues arising in social life. از جمله مسائل مهم در مطالعات علوم انسانی، مبتنی‌بودن این علوم بر فلسفه‌های غیرالاهی و مادی است که بنای آن‌ها بر نوعی حیوان‌انگاشتن انسان و در نتیجه مسئول نپنداشتن او در برابر خداوند متعال است. نگاشتهٔ حاضر با رویکرد توصیفی‌تحلیلی، در بیان تعریف نهایی خود از انسان، با عبور از تعریف کهن و مشهور «حیوان ناطق» و نیز تعریف مترقی «حی متأله» به مثابۀ نظریه‌ای جایگزین، تعریف «حی عبد» را گامی جلوتر و دقیق‌تر از نظریۀ اخیر می‌داند؛ زیرا بیان صِرف حیات متألهانه، نشانگر مقام انسانیت نیست، بلکه خضوع عملی برخاسته از ارادۀ انسان در برابر مبدأ کمالات، و عبودیت او در نشئۀ حیات دنیا، تعریف نهایی انسان را شکل می‌دهد. نگارندگان این مقاله معتقدند صرفاً مبتنی بر این تعریف، علوم انسانی قادر خواهند بود انسان را به غایت نهایی‌اش برسانند و در عین حال آسایش و سعادت دنیوی او را متناسب با حرکت عبودی‌اش تأمین کنند، البته به شرط اینکه به مراتب حیات انسان و نیازهای متناسب با آن توجه کنند و اصول و مبانی شریعت الاهی را به عنوان شاکلۀ اصلی خویش بپذیرند و برای حل مسائل عینی، که در حیات اجتماعی رخ می‌دهد، رویکرد بازگشت به آن اصول را در پیش گیرند.

https://raj.smc.ac.ir/article_722706_51bfa6f1b38ecb58368f70a818753004.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 The Factors Contributing to Human Moral Growth and Perfection As Viewed by Farabi and Allameh Tabataba’I (a Comparative Study) عوامل رشد و تعالی اخلاقی انسان: بررسی مقایسه‌ای دیدگاه فارابی و طباطبایی 65 87 723156 10.22034/ra.2025.2044737.3020 FA فرشته ابوالحسنی نیارکی دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران 0000-0003-3558-4045 صبا مطاعی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران Journal Article 2024 11 01 The present study examines the internal and external factors contributing to moral growth and perfection in the thought of Farabi and Allameh Tabataba’i. The research adopts a comparative method, aiming to describe the points of convergence and divergence between the two perspectives and, furthermore, to explain the underlying reasons for these differences based on the foundational principles of the two thinkers. The perspectives of both thinkers, in analyzing the factors of moral growth and perfection, can be attributed to an interactive theory, namely the interplay of internal and external factors. Regarding the external-social factors, the identified elements are largely similar, except that those observed in Allameh Tabataba’i’s works are more compatible with the structures of contemporary societies. Regarding the role of society in the moral perfection of individuals, Al-Farabi merely emphasized cooperation and mutual assistance among people, as social beings, as a key to ethical development, whereas Allameh Tabataba’i, going beyond this analysis, recognizes society as an entity whose identity positively or negatively influences individuals’ morality. To the extent that society, as an external factor, can prevail over intrapersonal factors and exert influence upon them. This distinction stems from the differing foundations of the two thinkers, wherein Allameh Tabataba’i’s theory of “social credits,” his contemporary analysis of “societal identity,” and his distinct ontological and psychological principles are analyzed to elucidate the reasons for this divergence in perspectives. Furthermore, the article presents the author’s comparative evaluation of the strengths and weaknesses of each theory, and reconstructs a model illustrating the reciprocal influence of internal and external factors on human moral perfection according to Allameh Tabataba’i. پژوهش حاضر عوامل درونی و بیرونی رشد و تعالی اخلاقی در دیدگاه فارابی و محمدحسین طباطبایی را بررسی می‌کند. روش پژوهش بررسی مقایسه‌ای است؛ یعنی توصیف نقاط اشتراک و افتراق این دو دیدگاه و البته فراتر از آن، چرایی تمایزها بر اساس مبانی این دو متفکر نیز تبیین شده است. دیدگاه هر دو متفکر در تحلیل عوامل رشد و تعالی اخلاقی به نظریۀ تعاملی (یعنی تعامل عوامل درونی و بیرونی) انتساب‌پذیر است. در خصوص عوامل بیرونی‌اجتماعی، عوامل ذکرشده یکسان است، جز آنکه عواملی که طباطبایی بیان می‌کند با ساختار جوامع امروزی متلائم‌تر است. همچنین، در خصوص نقش جامعه در تعالی اخلاقی افراد، فارابی صرفاً به تعاون و همکاری افراد (به عنوان موجودی اجتماعی)، به مثابۀ رمز تعالی، اشاره کرده است، در حالی ‌که طباطبایی، فراتر از این تحلیل، با پذیرش هویت جامعه، جامعه را همچون یک واحد، در اخلاقیات افراد به صورت مثبت یا منفی دخیل می‌داند، تا جایی که حتی جامعه، به عنوان عامل بیرونی، بر عوامل درون‌فردی غلبه می‌کند و آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این تمایز به دلیل مبانی مختلف این دو متفکر است که نظریۀ «اعتبارات اجتماعی» طباطبایی و تحلیل امروزی «هویت جامعه» نزد وی، و مبانی هستی‌شناختی و علم‌النفسی متفاوت او، در تبیین چرایی این تفاوت دیدگاه تحلیل شده است. همچنین، داوری خود دربارۀ برتری‌ها و نواقص هر یک از دیدگاه‌ها را به صورت مقایسه‌ای بیان کرده و مدل فرآیند تأثیر و تأثر عوامل درونی و بیرونی بر تعالی اخلاقی انسان نزد طباطبایی را بازسازی کرده‌ایم.

https://raj.smc.ac.ir/article_723156_915faaf9c3fe5db0c5a8d689b8d12dbd.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 A Conceptual Metaphor Perspective on the Concepts of Death and Life in Sahifah Sajjadiyah مفاهیم «مرگ» و «زندگی» در صحیفهٔ سجادیه از منظر استعارۀ مفهومی 89 107 723154 10.22034/ra.2025.2039441.3006 FA الهام ایزدی گروه آموزشی زبانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران 0000-0001-9353-1983 لیلا هاشمیان گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا 0000-0003-3128-9241 نسیم محتشمی راد زبان شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0001-9262-829X Journal Article 2024 08 24 Understanding abstract concepts is challenging for humans without the use of concrete concepts. For this purpose, human language employs conceptual metaphors. In other words, one of the primary linguistic tools of humans, which is widely entrenched in their language, is the conceptual metaphor. Death and life are among the abstract concepts that humans rely on concrete domains to elucidate. This study was conducted using a descriptive-analytical approach and data were collected through library-based methods. The aim is to identify which conceptual metaphors are employed in the target domain of death and life in Sahifah Sajjadiyah and to determine the primary source domain for these two concepts in this valuable text. The results of a detailed examination of the prayers in Sahifah Sajjadiyah reveal that a total of ten domains have been identified for these two concepts, of which seven pertain to death and three to life. The most frequently used source domains for these two concepts are the metaphors of journey and destination, indicating that the concepts of death and life in Sahifah Sajjadiyah exhibit a purposeful correspondence and alignment. Based on these concepts, life is conceived as a path toward the ultimate goal, which is the hereafter. درک مفاهیم انتزاعی برای انسان بدون بهره‌گیری از مفاهیم عینی بحث‌برانگیز است. به همین منظور، زبان انسان از استعاره‌های مفهومی استفاده می‌کند. به ‌عبارت دیگر، یکی از اصلی‌ترین ابزارهای زبانی انسان که به‌ طور گسترده‌ای در زبان او نهادینه شده، استعارۀ مفهومی است. «مرگ» و «زندگی» از جمله مفاهیم انتزاعی محسوب می‌شود که انسان برای تبیین آن از حوزه‌های عینی بهره می‌گیرد. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و گردآوری داده‌ها به شیوۀ کتاب‌خانه‌ای انجام شده و در صدد است نشان دهد کدام استعاره‌های مفهومی در حوزۀ مقصد مرگ و زندگی در صحیفۀ سجادیه به ‌کار رفته و مهم‌ترین حوزۀ مبدأ برای این دو مفهوم در این کتاب ارزشمند چیست. نتایج بررسی دقیق دعاهای صحیفۀ سجادیه نشان می‌دهد در مجموع ده حوزه برای این دو مفهوم شناسایی شده که از این تعداد، هفت حوزه به مرگ و سه حوزه به زندگی اختصاص دارد. پُرکاربردترین حوزه‌های مبدأ برای این دو مفهوم، استعاره‌های «سفر» و «مقصد» بوده است که نشان می‌دهد مفاهیم «مرگ» و «زندگی» در صحیفۀ سجادیه تناسب و تناظر هدفمندی دارند. بر اساس این مفاهیم، زندگی مسیری است برای رسیدن به هدف نهایی که همان آخرت است.

https://raj.smc.ac.ir/article_723154_212b112c787ba1cf35d6087b6d7c9e2f.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 The Epistemological Evolution of the Levels of Revelation in the Qur’an: A Developmental Psychology Approach سیر تحول معرفت‌شناختی مراتب وحی در قرآن با توجه به نظریۀ رشد شناختی 109 128 723152 10.22034/ra.2025.2026175.2983 FA مریم السادات نوابی قمصری گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. اباذر کافی موسوی گروه الهیات و معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0000-0003-0567-9254 Journal Article 2024 04 08 The study of the levels of revelation in the Qur’anic verses and the Old and New Testaments reveals an evolutionary trajectory which, across different historical periods, has manifested in diverse forms and, over time, has been realized in more complete forms. Observing such an evolutionary progression in the levels of revelation raises the question of whether the diverse forms of revelation—which began in a simple and concrete mode in the Torah and, over time, culminated in more transcendent forms at the time of the Final Prophethood—are related to the stages of human cognition. And can the cognitive development that developmental psychology attributes to humans also be considered for human history? Based on developmental psychology, an analysis of Qur’anic verses and exegetical traditions indicates that humanity, over the course of time, has passed through three stages of thought—concrete, concrete–abstract, and abstract—and that, correspondingly, revelation to the prophets and their methods of proclamation assumed new forms in each stage. Due to the predominance of sensory-concrete thinking among human beings in the era of the prophets preceding Moses, revelation was mostly conveyed to them through dreams and visions, and their method of preaching was disputation at the sensory-concrete level. From the time of Moses, with the emergence of abstract thinking and humanity’s effort to transcend concrete thought, revelation assumed a higher form, finding a distinctive place in God’s speech to His prophet in the form of exhortation. With the maturation of human reason in the era of finality and the increasing abstraction of the concept of God, the angel of revelation assumed the role of mediator, and rational reflection came to prevail as the authoritative method over the Prophet’s mode of invitation. پژوهش در مراتب وحی در آیات قرآن و عهدین، بیانگر سیر تحولی است که در ادوار مختلف تاریخ در صورت‌های متفاوت، جلوه‌گری کرده و در گذر زمان در گونه‌های کامل‌تری تحقق یافته است. ملاحظۀ چنین سیر تحولی از مراتب وحی این پرسش را پیش می‌کشد که: آیا گونه‌های مختلف وحی که از صورتی ساده و عینی در تورات آغاز شده و در طول زمان به صورت متعالی‌تر در دوران خاتمیت ختم شده، با مراتب معرفت انسان ارتباط دارد؟ و آیا می‌توان آن‌گونه که روان‌شناسی رشد برای انسان رشد شناختی قائل است برای تاریخ بشر هم این رشد را در نظر گرفت؟ همسو با پژوهش‌های روان‌شناسی رشد، تحلیل آیات و تفاسیر نشان می‌دهد بشر در بستر زمان سه دوره از تفکر عینی، عینی‌انتزاعی و انتزاعی را پشت سر گذاشته و به تناسب آن، وحی به انبیا و روش‌های دعوت آن‌ها در هر دوره صورت جدیدی یافته است. به جهت غلبۀ تفکر عینی‌حسی بشر در دورۀ انبیای پیش از موسی (ع)، وحی غالباً در خواب و رؤیا به ایشان نازل شده و روش دعوت آن‌ها مجادله در سطح حسی‌عینی بوده است. از زمان موسی (ع)، با شروع تفکر انتزاعی و تلاش انسان در رهایی از تفکر عینی، وحی در سطحی بالاتر، در تکلم خداوند با پیامبرش در قالب موعظه جایگاه خاصی می‌یابد. با بلوغ عقل بشر در دورۀ خاتمیت و انتزاعی‌ترشدن مفهوم «خداوند» فرشتۀ وحی واسطۀ وحی می‌شود و تعقل و تفکر به‌ عنوان روش حکمی بر روش دعوت پیامبر خاتم غلبه می‌یابد.

https://raj.smc.ac.ir/article_723152_75df1052429a69ca2f4ebfa1339f68a5.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Cognitive Modeling and Its Relation to the Human Soul مدل‌سازی شناختی و نسبت آن با نفس 129 152 723153 10.22034/ra.2025.2028896.2992 FA سید علی مرعشی گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0000-0001-9220-0189 Journal Article 2024 05 12 What are the similarities and differences between artificial models of intelligence and computing and human cognitive perceptions? This is a question worthy of serious reflection. This article explains that information processing in computers, artificial intelligence, and also the human brain takes place through electrical codings and formal processing, rather than semantic processing. Moreover, artificial intelligence and the human brain, in themselves, lack self-awareness. However, our phenomenal experience testifies to the existence of self-awareness, the perception of meaning and concept, as well as free will. These experiences cannot be explained on the basis of brain function. Therefore, the dualists’ view, which holds that humans possess a realm called the human soul, is realistic. Quantum entanglement in the subatomic particles of the brain, which has been proposed to explain the unity of consciousness, is insufficient for two reasons: First, the conditions for quantum entanglement are not present in the brain Second, mental activities are diverse and contrary to the requirements of quantum entanglement. However, based on the theologians’ theory, if the human soul is regarded as a subtle body, the possibility of quantum entanglement in its fundamental particles exists. On the other hand, mental information processes that occur in the brain and have more or less known mechanisms should not be attributed to the human soul, so that no undue grounds for denying the human soul may arise. The mind is distinct from the human soul and is the higher function of the brain, while the human soul should be regarded as the user of the brain and the mind, giving meaning to the mind and serving as the source of the phenomenon of self-awareness. Moreover, will and free choice should not be conflated, since will can be realized due to deterministic causes. The mind is the source of will, whereas the human soul is the source of free choice. اینکه شباهت‌ها و تفاوت‌های مدل‌های مصنوعی هوش و رایانه با ادراکات شناختی انسانی چیست، پرسشی است درخور تأمل جدی. در این مقاله توضیح داده‌ایم که پردازش اطلاعات در رایانه، هوش مصنوعی و همچنین مغز انسان به ‌صورت کدگذاری‌های الکتریکی و پردازش صوری است نه پردازش معنایی. همچنین، هوش مصنوعی و مغز انسان به ‌خودی ‌خود فاقد خودآگاهی است. اما تجربۀ پدیداری ما حاکی از وجود خودآگاهی، ادراک معنا و مفهوم و همچنین اختیار است. این تجارب را نمی‌توان مبتنی بر عملکرد مغز توضیح داد. بنابراین، دیدگاه دوگانه‌انگاران، که به ساحتی به نام روح برای انسان قائل‌اند، واقع‌بینانه است. اتحاد کوانتومی در ذرات زیراتمی مغز که برای توجیه یکپارچگی خودآگاهی پیشنهاد شده به دو دلیل نابسنده است: نخست آنکه، شروط اتحاد کوانتومی در مغز فراهم نیست، و دوم اینکه فعالیت‌های ذهنی متکثر، و خلاف مقتضای اتحاد کوانتومی است. اما بر مبنای نظریۀ متکلمان اگر روح را جسم لطیف بگیریم امکان اتحاد کوانتومی در ذرات بنیادین آن هست. از طرفی پردازش‌های ذهنی اطلاعات که در مغز اتفاق می‌افتد و سازوکارهای کمابیش شناخته‌شده‌ای دارد، نباید به روح نسبت داده شود تا بی‌جهت زمینۀ انکار روح فراهم نشود. ذهن از روح متمایز است و عملکرد عالی مغز محسوب می‌شود. روح را باید کاربر مغز و ذهن دانست که به ذهن معنا می‌دهد و منشأ پدیدۀ خودآگاهی است. همچنین، میان اراده و اختیار هم نباید خلط کرد، زیرا اراده می‌تواند به ‌سبب علل جبری محقق شود. ذهن منشأ اراده است، اما روح منشأ اختیار.

https://raj.smc.ac.ir/article_723153_0acbd6c6636d4a481622db51d24db36b.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 The Functions of Tolerance in the Development of Civilization-Building Humans As Viewed by Shahid Motahhari کارکردهای رواداری در تکامل انسان تمدن‌ساز از دیدگاه مرتضی مطهری 153 172 723157 10.22034/ra.2025.2047182.3032 FA محمد دهقانی دانشکده شهید محلاتی Journal Article 2024 11 30 In Islamic civilization-building, the human being is introduced as the most fundamental principle. Humans differ in terms of their talents and capacities, and the existence of such differences provides abundant potentials for civilization-building. This study aims to elucidate the role of tolerance in the development of civilization-building humans as viewed by Motahhari. Adopting an interdisciplinary approach, it examines the systematic relationship between two variables: tolerance—with its components of acceptance of differences, cognitive flexibility, and constructive dialogue—and Islamic civilization, characterized by scientific progress, social cohesion, and the application of reflective thinking across all domains. The main research question is: What is Motahhari’s perspective on the functions of tolerance and its impact on the development of civilization-building humans? Using a descriptive-analytical method and an interpretive-analytical approach, this issue has been pursued, and the findings indicate that, in his thought, tolerance facilitates human progress along the path of civilization-building through processes of rationalization, cohesion, scientific innovation, religious reform, and civilizational interaction. در تمدن‌سازی اسلامی انسان مهم‌ترین اصل است. انسان‌ها از لحاظ استعدادها و توانایی‌های انسانی با هم متفاوت‌اند. وجود تفاوت در انسان‌ها ظرفیت‌های فراوانی در راستای تمدن‌سازی فراهم می‌کند. این پژوهش با هدف تبیین نقش رواداری در تکامل انسان تمدن‌ساز از منظر مطهری، با رویکردی بینارشته‌ای ارتباط نظام‌مند بین دو متغیر «رواداری» با مؤلفه‌های پذیرش تفاوت‌ها، انعطاف فکری و گفت‌وگوی سازنده، و «تمدن اسلامی» با شاخصه‌های پیشرفت علمی، انسجام اجتماعی و کاربست تفکر در همۀ عرصه‌ها را بررسی می‌کند. پرسش این است که: دیدگاه مطهری دربارۀ کارکردها و چگونگی تأثیر رواداری بر تکامل انسان تمدن‌ساز چیست؟ در این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکرد تفسیری‌تحلیلی به این پرسش پرداخته‌ایم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رواداری در اندیشۀ مطهری از طریق فرآیندهای عقلانی‌سازی، انسجام‌بخشی، نوآوری علمی، اصلاح دینی و تعامل تمدنی، زمینه‌ساز حرکت انسان در مسیر تمدن‌سازی می‌شود و به‌ عنوان زیرساختی معرفتی، نه‌فقط در قالب فضیلتی اخلاقی، بلکه به مثابۀ ضرورتی تمدنی، مسیر تحقق تمدن اسلامی را هموار می‌کند.

https://raj.smc.ac.ir/article_723157_420f7f9e2324a401d8de24a80cef2d19.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 A Critique of von Hayek's Epistemology in Explaining "Freedom": Providing Evidence from Islam نقدی بر معرفت‌شناسی فون هایک در تبیین آزادی: ارائه شواهدی از اسلام 173 191 719012 10.22034/ra.2024.2037035.2997 FA غلامحسین باقری گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران علی شیرخانی گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران محمد ترابی گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران Journal Article 2024 07 29 Friedrich von Hayek was one of the twentieth-century thinkers in the West whose theories on human freedom are widely referenced in the fields of sociology, economics, and politics. The analysis and critique of his views have mostly been conducted within the framework of the liberal discourse, focusing on the application of his theories, while the intellectual and philosophical origins of these theories have received less attention. Accordingly, the present study seeks to conduct a meta-analysis of Hayek’s works and a systematic review of related critiques and analyses. In doing so, it aims to examine the philosophical foundations of Hayek’s thought, critique his epistemology and anthropology of the free human, and explore Islam’s perspective on the key propositions of his theory regarding the construction of human freedom. Additionally, the findings indicate that Hayek’s instrumentalist view of freedom, his positivist approach to defining freedom through human-environment interaction, his failure to distinguish between freedom, liberation, and willpower, and his neglect of the role of reasoning and human thought in determinism and formation are in radical conflict with Islamic principles. The results of the meta-analysis indicated that the omission of the faculty of reasoning in understanding phenomena, the analogy between human society and biological self-organizing systems, the comparison of human nature with an organism, the physical and phenomenological explanation of psychology, and an inadequate interpretation of the conscious mind, all present epistemological and anthropological deficiencies. Furthermore, the findings indicate that Hayek’s view of freedom as merely a means, his determination of the source of freedom through the positivistic interaction of humans with the environment, his failure to distinguish between freedom, liberation, and free will, and his disregard for the role of reasoning and human thought in determinism and formation, all stand in radical contrast to Islam. فون هایک، از متفکران غربی قرن بیستم، دیدگاه‌های مهمی دربارۀ آزادی انسان در مباحث جامعه‌شناسی، اقتصاد و سیاست مطرح کرده است که محل استناد پژوهشگران است. اغلب تحلیل‌ها و نقدهایی که بر این دیدگاه‌ها انجام شده در درون گفتمان لیبرالیستی و معطوف به کاربرد نظریات او بوده است و تحقیقات و نقدهای کمی دربارۀ منشأ فکری و فلسفی این دیدگاه‌ها صورت گرفته است. بر همین اساس، تحقیق حاضر تلاشی است تا با استفاده از فراتحلیل آثار فون هایک و مرور نظام‌یافتۀ تحلیل‌ها و نقدهای مرتبط، ضمن تحلیل ریشه‌های فلسفی اندیشۀ هایک، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی هایک از انسان آزاد را نقادی کند و نظر اسلام دربارۀ گزاره‌های اصلی نظریۀ او در برساخت آزادی انسان را جویا شود. نتایج فراتحلیل نشان داد که حذف قوۀ استدلال در فهم امور، قیاس جامعۀ انسانی با نظم خودانگیختۀ بیولوژیکی، قیاس ذات انسان و ارگانیسم، تبیین فیزیکی و پدیداری از علم‌النفس و تفسیر نارسا از ذهن و آگاهی انسان نقص معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی دارد. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که هایک در کمال وسیله‌ای‌دانستن آزادی، تعیین منبع آزادی از طریق تعامل پوزیتیویستی انسان با محیط، تمایزندادن «آزادی»، «رهایی» و «اختیار» از همدیگر و نادیده‌انگاری نقش استدلال و تفکر بشر در جبر و تکوین، در تضاد رادیکال با اسلام قرار دارد.

https://raj.smc.ac.ir/article_719012_823479a039dacbaaca81f2a6e9b53d3a.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 A Critical Analysis of the Implications of Gender Equality in the 2030 Agenda for Women in Light of the Qur’anic Verses بررسی انتقادی پیامدهای برابری ‌جنسیتی در سند 2030 برای زنان در پرتو آیات قرآن ‌کریم 193 223 723149 10.22034/ra.2025.2011312.2909 FA آدینه اصغری نژاد کیسمی دانشجوی دکتری دانشکاه تهران 0009-0002-2364-8355 حمیدرضا حاجی بابایی هیئت علمی دانشگاه تهران زهرا رضازاده عسگری استادیار دانشگاه تهران Journal Article 2023 09 11 The protection of women’s rights has been a major concern for international organizations over recent decades.The fifth goal of the 2030 Sustainable Development Agenda is dedicated to “gender equality and the empowerment of women and girls.” Since “empowerment” and all subsidiary targets under the fifth goal are rooted in “gender equality,” gender equality serves as the central pillar for achieving all the objectives of the 2030 Agenda. UN Women, by conceptually expanding gender equality, introduces new concepts and applications into the Agenda, which are not immediately apparent in the text but serve as benchmarks for international monitoring and accountability of states. The aim of this article is to identify the actual implications of gender equality, based on its extended components for women, and it has been conducted through a documentary method combined with critical analysis. The findings reveal that, while gender equality ostensibly promises beneficial outcomes for women worldwide, in practice it leads to the erosion of women’s human dignity, the weakening of the family structure, the imposition of additional responsibilities on women in society regardless of their interests and capabilities, as well as heightened poverty, reduced health and security, thereby generating new individual and social challenges for women. In contrast, the Qur’anic approach—grounded in the principle of “gender justice”—articulates women’s inherent human worth, reinforces their roles as wives and mothers within the family, and delineates social, political, and economic rights tailored to their nature, thereby offering a far more effective and sustainable model. دفاع از حقوق زنان دغدغۀ مهم سازمان‌های بین‌المللی در دهه‌های اخیر بوده‌ است. هدف پنجم سند توسعۀ پایدار ۲۰۳۰ به «برابری ‌جنسیتی و توانمندسازی زنان و دختران» اختصاص یافته ‌است. با توجه به اینکه «توانمندسازی» و همۀ اهداف فرعی ذیل هدف پنجم به «برابری جنسیتی» برمی‌گردند، «برابری‌ جنسیتی» برای تحقق همۀ اهداف سند 2030 محوریت دارد. نهاد زنان ملل ‌متحد با توسعۀ مفهومیِ «برابری‌ جنسیتی»، مفاهیم و مصادیق جدیدی را به سند می‌افزاید که در نگاه اول به سند دیده نمی‌شود، ولی ملاک پیگیری‌ها و مؤاخذه‌های بین‌المللی دولت‌ها قرار می‌گیرد. هدف این مقاله، شناسایی پیامدهای حقیقی برابری جنسیتی بر اساس مؤلفه‌های توسعه‌یافته برای زنان است و با روش تحقیق اسنادی و تحلیل انتقادی انجام گرفته‌ است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد برابری جنسیتی در ظاهر، پیامدهای سودمندی به زنان جهان نوید می‌دهد، ولی در عمل با فروکاست منزلت انسانی زنان و تضعیف بنیان خانواده، تحمیل مسئولیت‌های بیشتر بر زنان در جامعه بدون توجه به علاقه‌ها و توانایی‌هایشان، همچنین افزایش فقر و کاهش سلامت و امنیت، مشکلات فردی و اجتماعی جدیدی برای زنان ایجاد می‌کند. در حالی ‌که رویکرد قرآن‌ کریم بر اساس «عدالت جنسیتی» ارزش انسانی و ذاتی زنان را تبیین، جایگاه همسری و مادری در خانواده را تقویت، و حقوق اجتماعی، سیاسی و اقتصادی متناسب با آنان را تعیین می‌کند و الگویی به‌مراتب مؤثرتر و کارآمدتر است. انقلاب اسلامی ایران در عصر حاضر توانست نمونۀ عملی این الگو را برای زن به دنیا معرفی کند.

https://raj.smc.ac.ir/article_723149_3503119c6feeebb2d6f7dfcf3f53b823.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Hierarchical Superiority or Equality of Men and Women from the Qur’anic Perspective تفاضـل یا تساوی رتبی مـردان و زنان از منظـر قرآن 225 244 722262 10.22034/ra.2025.79515.2098 FA عباس دادسرشت مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی Journal Article 2018 01 16 Islam regards men and women as two categories of a single reality, recognizing a shared human essence for both and minor differences in certain rulings and rights can by no means serve as a basis for any hierarchical superiority between them.<span dir="RTL" style="font-size: 14.0pt; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: FA;"> Before God, women and men are equal in terms of humanity and divine values and “Natural differences, along with the diversity and variations in their temperaments and capacities, stem from their distinct roles; these divergent features in no way signify any disparity in their intrinsic value.”<span dir="RTL" style="font-size: 14.0pt; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-fareast-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-language: FA;"> This study, employing a descriptive–analytical method, concludes—after presenting, examining, and critiquing the Qur’anic arguments of those who advocate the hierarchical superiority of men over women—that women possess an independent existence equal in rank to that of men. The so-called evidences cited by proponents of unequal ranking between men and women merely indicate physical and psychological differences, which in turn account for variations in their individual and social responsibilities. These distinctions, however, bear no relation to their human essence and therefore cannot justify any hierarchical superiority of one over the other. اسلام زن و مرد را دو صنف از یک حقیقت می‌داند و ماهیت مشترک انسانی برای هر دو قائل است و تفاوت جزئی در برخی از احکام و حقوقشان هرگز نمی‌تواند مبنای تفاضل رُتبی ایشان باشد. در پیشگاه الاهی، زنان و مردان از لحاظ انسانیت و ارزش‌های الاهی برابرند و تفاوت‌های طبیعی، تنوع و اختلاف روحیات و استعدادهایشان ناشی از نقش‌های گوناگونشان است. این اختلاف ویژگی‌ها مطلقاً به معنای تفاوت ارزشی ایشان نیست. در این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی پس از بیان، بررسی و نقد ادلۀ قرآنیِ قائلان به برتری رُتبی مردان بر زنان به این نتیجه رسیدیم که زن دارای وجودی مستقل و هم‌رتبه با مرد است و آنچه به زعم قائلان نظریۀ عدم تساوی رُتبی مرد و زن به ‌عنوان ادلۀ اثبات مطرح شده صرفاً بر تفاوت‌های جسمی و روحی میان زن و مرد دلالت دارد که موجب تفاوت در مسئولیت‌های فردی و اجتماعی‌شان شده است. بنابراین، این تفاوت‌ها به ماهیت انسانی‌شان ارتباط ندارد و موجب تفاضل رُتبی یکی بر دیگری نخواهد شد.

https://raj.smc.ac.ir/article_722262_22a61b8590124c594598666e332dcb80.pdf

دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 53 2025 08 23 Redefining Common Defects Leading to Marital Annulment with Emphasis on the Human Dimensions of the Spouses باز تعریف عیوب مشترک موجب فسخ نکاح با تأکید بر ابعاد انسانی زوجین 245 263 723243 10.22034/ra.2025.2029880.2993 FA نقی آقازاده استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه امام حسین علیه السلام محمدامین ملکی استادیار گروه حقوق اسلامی دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری Journal Article 2024 05 24 <span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">The annulment of marriage on account of defects constitutes a right granted to the spouses in Imamiyya jurisprudence, enabling them to exercise their inherent and human entitlements. Among these, some defects, being common to both spouses, grant either spouse the right of annulment, and are therefore referred to as “shared defects.” According to the prevailing view among jurists, insanity is the only defect that, if present in either party to the marriage, entitles the other party to annul the marriage. The Civil Code, in this regard, follows the prevailing view among jurists. In contrast to the prevailing view, some other jurists hold that two diseases, vitiligo and leprosy, also constitute shared defects. The present study, employing a descriptive and analytical approach and utilizing primary library sources, critiques the prevailing view among jurists and elucidates the minority opinion advocating the expansion of shared defects leading to annulment in favor of women, considering this view to be more aligned with the justice-oriented spirit of Islamic law and the enactment of laws based on humanity rather than gender.It is proposed that, in order to safeguard the rights of the wife, the relevant legal provisions be amended to include, in addition to the requirement of the husband’s freedom from the aforementioned diseases, appropriate safeguards. فسخ عقد نکاح به واسطۀ عیوب حقی است که در فقه امامیه به زوجین داده شده است تا بتوانند از حقوق ذاتی و انسانی خویش بهره‌مند شوند. در این میان برخی عیوب به صورت مشترک معطی حق فسخ به زوجین است که از آن به «عیوب مشترک» یاد می‌شود. مطابق نظر مشهور فقها، جنون تنها عیبی است که در صورت وجود آن در هر یک از طرفین عقد نکاح، طرف دیگر حق فسخ عقد نکاح را خواهد داشت. قانون مدنی در این خصوص، از نظر مشهور فقها تبعیت کرده است. در مقابلِ نظر مشهور، برخی دیگر از فقها معتقدند دو بیماری برص و جذام نیز جزء عیوب مشترک است. پژوهش پیش رو با شیوۀ توصیفی و تحلیلی و بهره‌گیری از منابع دست اول کتاب‌خانه‌ای، ضمن نقد دیدگاه مشهور فقها و تبیین نظر غیرمشهور در پذیرش نظریۀ توسعۀ عیوب مشترکِ موجب فسخ به نفع زنان، این نظر را با روح عدالت‌خواهی قوانین اسلامی و همچنین تشریع قوانین در اسلام بر مبنای انسانیت و نه جنسیت همگام‌تر می‌داند. پیشنهاد شده است برای رعایت حقوق زوجه، علاوه بر شرط سلامت مرد از بیماری‌های مد نظر، مواد قانونی مربوط به آن اصلاح شود.

https://raj.smc.ac.ir/article_723243_4efd0d41239775e735f466fce4217462.pdf