دانشکده تربیت مربی عقیدتی سیاسی شهید محلاتی (ره) انسان پژوهی دینی 2251-6024 22 54 2026 02 20 Formulation of the Process of Social Action Based on the Theory of Operant Dominance from the Perspective of Seyyed Mohammad Baqir Sadr صورت‌بندی فرآیند کنش اجتماعی مبتنی بر نظریه تسلّط عامل از منظر سیدمحمدباقر صدر 5 25 737048 10.22034/ra.2026.2079036.3125 FA سیده حوراء موسوی دانشجوی دکتری رشته فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق، تهران، ایران رضا اکبری استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق، تهران، ایران 0000-0002-5231-7849 مجتبی مصباح دانشیارگروه فلسفه، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران مجید احسن استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق، تهران، ایران Journal Article 2025 11 28 This article seeks to formulate the process of social action based on the views of Seyyed Mohammad Baqir Sadr and the application of the analytical-descriptive method. For this purpose, regarding Sadr's views, the concepts of "<em>fa`iliyyat bi-alsaltanah</em>", "operant dominance", "social context as a material cause", "preferential logic", etc. have been explained. The method of the study is descriptive-analytical. Since the treatise has intended to formulate a theory whose components exist scatteredly in the works of Shahid Sadr, it first comes to the position of exploring these components, after enumerating the components of the theory, the process of formulating social action, and the algorithm of the theory are presented. The findings of this study show that by presenting the theory of dominance and excluding the actor from the framework of cause-effect necessity, Sadr considers the factors affecting action to be non-deterministic. According to his view, social action can be explained with a five-part algorithm whose components are not in the form of a linear and necessary chain, but in the form of a nonlinear and interactive network. The components of this algorithm are: a set of reasons for action, the creation of probable tendencies with unequal weights, the exercise of the actor's capacity, the formation of intention, and finally the performance of the action with the actor's dominance. In this chain, the actor makes a free and probable choice by taking advantage of the structured capacity of the social context (including subjective and intersubjective elements) and by exercising his control and sovereignty. <span lang="FA">این مقاله درصدد است با اتکا به آرای سید محمدباقر صدر و کاربست روش تحلیلی - توصیفی فرایند کنش اجتماعی را صورت‌بندی نماید. بدین منظور، با نگاهی به دیدگاه‌های شهید صدر، مفاهیمی همچون «فاعلیت بالسلطنه»، «تسلط عامل»، «زمینه جامعه به‌مثابه علت مادی»، «منطق ترجیحی» و... تبیین شده‌اند. ازآنجایی‌که رساله در مقام صورت‌بندی نظریه‌ای است که مؤلفه‌های آن به‌صورت پراکنده در آثار شهید صدر وجود دارد، ابتدا در مقام اکتشاف این مؤلفه‌ها برمی‌آید، پس از احصای مؤلفه‌های نظریه، فرایند کنش اجتماعی صورت‌بندی، و الگوریتم نظریه ارائه می‌شود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که شهید صدر با ارائه نظریه سلطنت، و خارج‌دانستن کنشگر از چارچوب ضرورت علّی - معلولی، عوامل مؤثر بر کنش را غیرتعین‌گرا می‌داند. با توجه به دیدگاه ایشان می‌توان کنش اجتماعی را با الگوریتمی پنج‌بخشی که مؤلّفه‌های آن نه به‌صورت زنجیره‌ای خطی و ضروری، بلکه در قالب شبکۀ غیرخطی و تعاملی قرار دارند، تبیین کرد. مؤلّفه‌های این الگوریتم عبارت‌اند از: مجموعه دلایل عمل، ایجاد گرایش‌های احتمالی با وزن‌های نامساوی، اعمال ظرفیت کنشگر، تشکیل قصد و نهایتاً انجام عمل با تسلط کنشگر. در این زنجیره، کنشگر با بهره‌گیری از ظرفیت ساختاریافتۀ زمینۀ جامعه (شامل عناصر ذهنی و بین‌الاذهانی) و با اعمال کنترل و سلطنت خویش، به انتخاب آزادانه و احتمالی دست می‌زند.</span> https://raj.smc.ac.ir/article_737048_77c4594d214c289644c474258d39961f.pdf