صدور انقلاب، به مثابه نقشه راه جهان گرایی دراندیشه سیاسی امام خمینی(ره)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد علوم سیاسی

چکیده

در اندیشه امام خمینی(ره)، با توسعه حوزه مسئولیت‌های نظام اسلامی، هدف ازتأسیس چنین نظامی در سه سطح ملی، منطقه‌ای (اسلامی) و جهانی تعریف می‌شود. لذا رویکرد جامع ایشان به نظام سیاسی اسلام در دوران عدم قیادت امام معصوم، ازنوع برون‌گرا و جهان‌گرایانه است. یعنی ایشان تلاش در جهت توسعه نفوذ اسلام در دنیا را مسئولیت اصیل دولت اسلامی در ورای مرزهای ملی می‌داند. درمنظرامام، راه موفقیت چنین رویکرد جهان‌گرایانه اسلامی، در صدور انقلابی است که به تحقق یک حکومت اسلامی کارآمد انجامیده است. اندیشه صدور، آرمان مشترک اغلب انقلاب‌هاست که البته نوع و ماهیت چنین اقدامی در انواع آن‌ها متفاوت ‌است. در اندیشه و سیره سیاسی امام خمینی مبتنی بر مبانی دینی، صدور دارای مختصات خاص خود است. در این رویکرد آرمان‌گرایی واقع‌بینانه، صدور انقلاب اسلامی یک راهبرد با دو وجه راهبردی است که بر اساس نفع طرفین، به تأمین منافع ملی توأمان با پیگیری مسئولیت‌های فراملی می‌انجامد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Imam Khomeini on exporting revolution as a way toward globalization

نویسنده [English]

  • Mahmood Parvaneh
چکیده [English]

In the eyes of Imam Khomeini, the ultimate aims of founding an Islamic government, with the expand responsibilities of which are defined in three levels of national, regional, and universal. At the absence of infallible imam, therefore, the general approach of his toward the Islamic political system is of the kind of universal and international. In other word, he considered spreading Islam to the whole world as the authentic responsibility of Islam out side the national borders .Only when such an approach would happen that, the thought from which an Islamic government is born be exported. Such export, of course, with different kinds and essence, is what most of revelations dreamed of. In Imam Khomeini's thought and action, such export based on religious fundamentals had had its own forms and structures. This realistic and ideal approach has twofold of purposes that base on mutual interests seeks for national interests and acts upon the international duties.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Imam Khomeini
  • International Responsibility
  • exporting revolution
  • international interests

مقدمه

این یک باور اسلامی است که روزگاری اسلام جهانگیر خواهد شد. اما در مورد چگونگی تحقق این وعده الهی، درمیان فرق اسلامی اشتراکات و تفاوت­هایی وجود دارد. در این میان، تشیع به علت اعتقاد به راهبری امامان معصوم، تمایزات خاصی دارد. مسئله­ای که شیعیان را با چالش نظری مواجه نمود، شکل­گیری عصر غیبت امام معصوم(ع) بود. مهم­ترین سؤال در مقابل آن­ها، چگونگی ادامه نظم سیاسی در این دوران و این­که مسلمانان در قبال اشاعه اسلام در سطح جهان، چه وظیفه­ای بر عهده دارند.

اندیشه امام خمینی به عنوان محصول یک تحول نظری در علمای شیعی، قائل به نظریه ضرورت و تداوم نظم سیاسی و تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت امام معصوم است. ایشان در رویکردی جامع به نظام سیاسی اسلام، علاوه بر اهداف ملی، مسئولیت­های فرا ملی دینی را نیز برای حکومت اسلامی در نظر می­گیرد. بدین­معنا که تلاش جهت توسعه نفوذ اسلام در جهان را از اهداف و وظایف دولت اسلامی در دوره عدم قیادت ظاهری امام معصوم بر می­شمرد. لذا نهضت امام از نوع جهان­گرا و انقلاب­های برون­گراست که اهداف خود را در سه سطح ملی، منطقه­ای(جهان اسلام) و جهانی تعریف می­کند.

سؤال این است که در اندیشه امام خمینی، دولت اسلامی جهت تحقق جهانگرایی اسلامی، چگونه باید گام بردارد و این مجموعه مسئولیت فرا ملی دولت اسلامی، چه نسبتی با منافع ملی برقرار می­کند؟

امام خمینی نقشه راه جهان­گرایی اسلامی را در رویکرد معروف صدور انقلاب ترسیم می­کند. صدور مورد نظر امام دارای ویژگی­های متمایز نسبت به سایر انقلاب­هاست. این ویژگی­ها نیز ناشی از ماهیت اسلامی با مختصات شیعی انقلابی است که امام، رهبری آن را بر عهده داشت.

همزمان با نهضت امام، رویکردهای دیگری نیز در مورد حکومت اسلامی و مسئولیت­های ملی و فرا ملی آن وجود داشت که اندیشه امام، نقدهای دینی، اخلاقی و راهبردیی به آن­ها وارد می­داند و به نسبت از آن­ها فاصله می­گیرد.

به علت نقص آثار موجود درباره موضوع این مقاله و همچنین مباحث زنده در فضای سیاسی و تبلیغاتی درون و بیرون کشور و جهت بهره­گیری نهادهای مرتبط با موضوع، این مقاله به بررسی صدور انقلاب در اندیشه امام و ویژگی­ها و تمایزات آن نسبت به سایر رویکرد­ها می­پردازد.

 

1- پیشینه و چرایی

معمولاً با تغییر نظام سیاسی یک کشور، بخصوص در سیستم دولت - ملّت، به ویژه از طریق انقلاب­ها، تلاش می­شده است که جهت حفظ دستاورد­ها، دست به اشاعه ارزش­ها و اصول انقلابی­شان بزنند (صادقی دولت­آبادی، 13- 12). به گفته کرین برینتون، صدور انقلاب از طبیعت آن برمی­خیزد (کرین برینتون، 1363، 230- 226). البته ایده صدور نه دقیقاً در برداشت وستفالیایی، بلکه در تعریف وسیع کلمه، بخشی از روابط بین­الملل کهن و کنونی است. چنان که این نتیجه قهری پدیده انقلاب در سراسر تاریخ چه در صورت قدسی آن مانند انقلاب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و چه در انواع دنیوی و غیر­مذهبی­ آن بوده است (اسپوزیتو، 1388، 55).

انقلاب­هایی که پیوستگی رژیم حاکم بر یک کشور با وضعیت حاکم بر جامعه جهانی را به هم می­زنند، معمولاً تلاش می­کنند روابط با ملت­ها را جایگزین روابط با دولت­ها کرده، شکل نوینی از دیپلماسی را در پیش گیرند تا تجارب خود را به دیگر ملل منتقل و حوزه فراگیری ارزش­های مورد ادعای خود را گسترش دهند (فلاح نژاد، 1384، 40- 39).

انقلاب فرانسه تحت لوای شعارهایی چون آزادی، برابری و برادری، به خارج از مرزهای ملّی صادر گردید و زمینه ایجاد تحولات گسترده­ای را فراهم کرد(همان،43). در انقلاب روسیه نیز، جهت پیگیری مسئله صدور انقلاب پرولتاریا به سایر جوامع، حتی بخشی از انقلابیون، تأسیس وزارت صدور انقلاب را به جای وزارت امور خارجه از لنین درخواست کردند (منوچهرمحمدی، 313). تروتسکی به عنوان برجسته­ترین نماینده تفکر صدور انقلاب، در برابر نظریه استالین مبنی بر بنای سوسیالیسم در یک کشور، معتقد به نظریه انقلاب دائمی بود (فلاح نژاد، 45).

در رویکرد امام خمینی(ره) نیز، صدور ارزش­های انقلاب به عنوان نقشه راه توسعه حوزه نفوذ اسلام و تحقق آرمان­های بزرگی چون آزادی، استقلال و رفاه جهانی معرفی و اتخاذ شده است (صحیفه امام، ج13، 281 و ج21، 81) در این منظر صدور، زمینه­ساز قیام مصلح کل و منجی عالم و جهانگیری اسلامی است( همان، ج20، 345). در این راه از تبلیغات منفی و اتهامات دشمنان باکی نیست (همان، ج21، 81).

رویکرد جهان­گرایی امام از نوع انقلاب­های غیر­فرقه­ای، جهانی و در سطح انقلاب­های فوقانی است و این منبعث از ماهیت نظری و ایدئولوژیک آن است که به علت جهان­شمول بودن نمی­تواند در مرزهای ملّی محصور شود (دهشیری، 1380، 83). ایدئولوژی اسلامی، از نوع انسانی و مبتنی بر فطرت عمومی است، لذا مخاطب آن، ابناء بشر است و نه طبقه یا گروه خاص (مطهری، 1382، 74). صدور، در یک وظیفه قرآنی ریشه دارد که مسلمانان را در جهت تحقق و تبلیغ پیام الهی در سراسر گیتی فرا می­خواند همان­طور که در عصر صدر اسلام توسط پیامبر و خلفای پس از ایشان در تفکیک بین دارالاسلام و دارالکفر، دعوت و سپس فتوحات با ماهیت صلح اسلامی صورت گرفت. لذا ایده جهان­گرایی و صدور انقلاب در رویکرد امام در ایدئولوژی اسلامی و فرهنگ سیاسی ایرانی- اسلامی ریشه دارد. آرمان استقرار جامعه پاک و عادلانة جهانی موجود در فرهنگ سیاسی ایران باستان و اسلام بخصوص تشیع، زمینه­ساز این نوع رویکرد است (اسپوزیتو، 1388، 47و62- 58).

 

2- صدور؛ راهبردی دو زیست

در دیدگاه امام، نقشه صدور در قالب یک تصمیم راهبردی ظاهر می شودکه ناظر بر بقاء بلند­مدت رویکرد جهان­گرایانه نظام و ارتقاء آن در محیط رقابتی و متخاصم بین­المللی است. این راهبرد، هم نقش حیاتی در بقاء مرکزیت و هم در گسترش تفکر آن دارد.

ویژگی­های یک مدیریت راهبردی شامل تدوین چشم­انداز، تعیین اهداف بلندمدت، تدوین راهبرد و اجرای آن و ارزیابی عملکرد و همچنین فرآیند یک تصمیم راهبردی شامل مراحل آگاهی از فرصت­ها و تهدیدها، شناخت مسئله، فرموله­سازی، تعیین راه­کار و اجرا و بررسی آن هم مبتنی بر باورها و آموزه­های اسلامی که نشان دهنده ارتباط دین و تصمیم­گیری است (گودرزی، 1386، 39، 42- 41 و88- 87) به خوبی در رویکرد امام و راهبرد ایشان دیده می­شود.

در اینجا این سؤال مطرح می­شود که در رویکرد جهان­گرایانه انقلاب، چه نسبتی بین این مسئولیت فرا ملی با منافع ملی دولت اسلامی برقرار می­شود؟

 باید گفت از منظر امام خمینی، صدور انقلاب یک راه است با دو وجه راهبردی (پروانه، 1387، 236-229). اولاً یک راهبرد دینی است، بدین معنا که نقشه راه، جهان­گرایی اسلامی و زمینه­سازی تحقق جهانگیری و جهانداری آن است. این یک تکلیف تعطیل­ناپذیر برای مسلمین و به­خصوص دولت­های اسلامی است. این وجه اصلی راهبرد صدور است. ثانیاً صدور، یک راهبرد ارزشمند ملّی است بدین معنا که خود عامل حفظ مرکزیت جریان جهان­گرایی اسلامی(اسپوزیتو، 1388، 65) یا همان ام­القری است. امام خمینی معتقد است که اگر این نقطه کانونی(ام­القری) در بسته بماند و در مرزهای جغرافیایی محبوس شود، قطعاً شکست خواهد خورد (صحیفه امام، ج12، 203، ج15، 239-238) لذا این الهام­بخشی جهانی عامل توسعه عمق راهبردی ام­القری است (محمدی، 1387، 12) که با کم­ترین هزینه، مرزهای قدرت نرم و سخت آن را گسترش داده و پشتیبانی قابل اتکایی را برای خود ایجاد می­کند (حشمت زاده، 1385، 288) و خطوط خطر را از مرزهای انقلاب اسلامی به عنوان هسته مرکزی دور و عامل بازدارندگی دفاعی و صیانت از موجودیت آن است (صحیفه امام، ج12، 203 و ج 15، 239- 238).

عمق راهبردی به معنای توسعه حوزه نفوذ، نقطه قوت برای خود و تهدید برای رقیب محسوب می­شود و نقش بازدارندگی را برای دارنده آن بازی می­کند. این مقوله در ابعاد جغرافیایی و ژئواستراتژیک، سیاسی، اقتصادی و دفاعی- امنیتی هماره از طرف قدرت­ها به عنوان یک راهبرد دنبال شده و می­شود (محمدی، 1387، 12). در دوران مقارن با امام خمینی و قیام ایشان نیز، این راهبرد در سطح بین­المللی به شدت دنبال می­شد که شکل­گیری پیمان­هایی همچون ناتو، ورشو، سیتو و سنتو، طرح مارشال، پیمان­های منطقه­ای مختلف و به طور عام شکل­گیری دو بلوک شرق و غرب در این راستا بود (نقیب زاده، 1369، 209- 202).

امام خمینی ضمن توجه به ابعاد مذکور در راهبرد فوق، معتقد است که بُعد معنوی جهان­گرایی اسلامی، بُعد اصلی آن است (صحیفه امام، ج13، 90). این امر به ماهیت این رویکرد برمی­گردد. جذابیت در شعار، اهداف، روش، محتوا، نتایج حاصله و بخصوص سابقه مشترک دینی، اجتماعی، تاریخی و محیطی ام­القری با سایر بلاد اسلامی (حشمت زاده، 289)، عوامل شکل دهنده عمق معنوی راهبردی این هسته مرکزی است.

در نتیجة شکل­گیری این عمق راهبردی، بخش زیادی از نیرو و انرژی دشمنان صرف حصر اسلام­گرایی در سایر کشورها شده و لذا از تمرکز بر نقطه کانونی این جریان یعنی انقلاب اسلامی به دور می­مانند و این تأمین کننده حاشیه امنیت امّ­القری است (همان،288).

لذا در پاسخ به سؤال فوق بایدگفت، چهره دینی راهبرد صدور، بُعد تکلیفی است و وجه ملّی آن، جنبه ابزاری دارد. در حقیقت این الگوی بسط­محور منتقد الگوهای حفظ­محوری همچون رویکردهای ملی­گرایی، واقع­گرایانه و ام­القری است و معتقد است یک رابطه نفع دو طرفه بین مسئولیت­های فرا ملی انقلاب اسلامی با منافع ملی آن وجود دارد (پروانه، 1387، 237-231). این از نقاط قوت سیره نظری و عملی امام خمینی است که بین آرمان و واقعیت و بین اهداف ایدئولوژیک و ملّی و درون و برون حکومت اسلامی سازگاری ایجاد می­کند. اصولاً امام به یک معنا، اهداف ملّی و جهانی را در طول هم دانسته و بین آنها تناقضی قائل نیست. در یک سخن، در نظر امام، نشر آرمان­ها، ارزش­ها و برنامه­های انقلاب به دنیا، هم ضروری صیانت از این هسته مرکزی رویکرد جهانی و هم لازمة موفقیت جهان­گرایی اسلامی است.

 

 3- ماهیت صدور

نوع رویکرد جهان­گرایی امام خمینی و نگاه جهانی ایشان، نشان دهندة ماهیت فرهنگی صدور در سیره ایشان است. وی هدف صدور را نشر ارزش­های انسانی و عمومی بشریت در جهان برمی­شمرد (صحیفه امام، ج13، 281،95 و 488- 486، ج12، 147). از طرفی بر مبنای اصل اختیار در پذیرش که در اسلام به آن تصریح شده است، امام بر اساس نوع انسان­شناختی و معرفت­شناختی خود، بیان می­دارد که به دنبال اشاعه ارزش­های خود از طریق ایجاد شناخت و بیداری در مردم دنیا است (همان، ج10، 242و ج13، 281). لذا صدور مبتنی بر قدرت نرم اسلام است. استفاده از قدرت سخت همچون اقدام نظامی و فتنه انگیزی، جایگاهی در این راهبرد ندارد (همان،ج 13،281، ج15، 321 و سید علی خامنه ای(رهبرانقلاب)، سخنرانی در سالگرد امام خمینی، 14/3/87). مؤلفه­های اصلی قدرت این جریان مبانی فکری، عقلانی، فطری و آرمان­ها و ارزش­های همه­گیر و وابستگی به پشتوانه مردمی آن است. بر همین اساس نیز یک جهاد فکری را پیش­روی خود قرار می­دهد (فارسی،314 و صحیفه امام، ج 3، 207 و ج 15، 307).

در منظر امام، صدور با سر نیزه، نه ممکن است و نه مطلوب (همان، ج 13، 488 و ج18، 157). این ماهیت صدور، به مثابه اصالت فرهنگ در رویکرد جهان­گرایی اسلامی ایشان است. چنین رویکردی به دنبال نشر و انتقال معنویت و تجربیات خود می­باشد (همان، ج13، 90 و ج5، 171).

نامه معروف امام خمینی به گورباچف، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، مؤید این ماهیت است.  امام در آن نامه اظهار می­دارد که شرق و غرب، هر دو به علت فقدان ارزش­های معنوی در هم شکسته­اند و راه نجات نیز، پرکردن این خلأ با ارزش­های اعلامی اسلام است. پتانسیل موجود در این آیین، توانایی توفیق در این راه ایجاد کرده است (اسپوزیتو، 1388، 64- 62 و 93). تأثیرات انقلاب اسلامی ایران بخصوص بر کشورهای اسلامی نیز فکری و ایدئولوژیک بوده است. شکل­گیری، توسعه و تقویت احیاگری اسلامی و اعتقاد به برنامه اسلام برای اصلاح سیاسی و اجتماعی مهم­ترین نتیجه این انقلاب در بیرون مرزهای خود بوده است (همان، 332- 331).

در صدور، سه گروه هدف مورد توجه هستند: در سطح نخست، ملت­ها مخاطب پیام هستند. در این سطح، با ایجاد بیداری در مردم و وحدت درونی آنها (صحیفه امام، ج10، 243- 242، ج 13، 281 و ج 16، 325) مشروعیت دینی و مردمی دولت­های نامشروع، وابسته و ناکارآمد استبدادی و استعماری به چالش کشیده شده و تلاش می­شود احساس نقش­آفرینی در ساختار قدرت و لزوم حرکت در جهت احقاق حقوق پایمال شده­شان را ارتقاء بخشد (حشمت زاده، 291- 290) چنانکه حتی از کلیسا­ها هم ناقوس مبارزه با استکبار و ظلم به صدا درآید (صحیفه امام، ج 21، 82). در منظر امام، همه ملت­ها باید در مسیر آزادی وعدالت­خواهی قرار گیرند (همان، ج 6، 503- 502 و  ج20، 473). البته ملل مستضعف و مسلمانان در مرکز این توجه هستد (همان، ج11، 110، ج 12، 221 و ج 19، 333).

گروه دوم هدف، جنبش­های رهایی­بخش بخصوص از نوع اسلامی در سطح جهان است (همان، ج12، 32، ج14، 77، ج20، 118و اسپوزیتو، 70). این جنبش­ها، نقطه­های جوشش مبارزه علیه استکبار و ظلم جهانی و توسعه آن است. در سطح جنبش­ها و نهضت­های سیاسی، اجتماعی و شبه نظامی به عنوان مقوله­ای بین دولت- ملّتی، در جنبه­ای ایجابی باید به تأسیس، توسعه و تحکیم نمونه­های موافق با جریان جهان­گرایی اسلامی به عنوان جریان­های آزادی­خواه و ضد استکبار کمک و در جنبه سلبی، در جهت اصلاح و یا تضعیف، تجزیه و تبدیل و تنافر و واگرایی موارد احتمالی مخالف ایدئولوژیکی یا مبارزاتی با انقلاب اسلامی تلاش کرد. بخصوص در میان اسلام­گرایان ترویج ایده اسلام سیاسی که خواهان بخش یا تمامی قدرت سیاسی است، باید مورد توجه قرار گیرد (حشمت زاده، 1385، 291).

گروه سوم مورد نظر در صدور، دولت­ها هستند (صحیفه امام، ج13، 281 و ج 14، 226). دولت­هایی که یا در استضعاف نگه داشته شده­اند و یا در زیر یوغ قدرت­های استعماری گرفتار شده و خواسته یا ناخواسته مجری خواسته­های آنان هستند. امام معتقد است باید در جهت بیداری این دولت­ها، آشتی دادن بین آنها با ملّت­ها، مردمی شدن (همان، ج 13، 96، ج 15، 169، ج 7، 118 و  ج 19، 483) و اتحاد داخلی، آنها را در مسیر مبارزه جهانی علیه دشمنان­شان قرار داد (همان، ج 12، 227 و ج10، 284).

این تأثیرگذاری در سطح افکار، رفتار، روابط و ساختار گروه­های هدف سه­گانه مدنظر است چه از نوع هم­گرایی و همراهی یا از نوع واگرایی و جدایی (حشمت زاده، 294). البته باید توجه داشت که امام در هر یک از سطوح سه گانه توجه خاصی را به طبقه روشنفکران و نخبگان دارند (صحیفه امام، ج 18، 342، ج 17، 80 و ج 19، 21) و به لحاظ جغرافیایی نیز جهان اسلام را در مرکز و اولویت این برنامه قرار می­دهد(همان، ج 11، 105- 104، ج 19، 344، ج 20، 340 و 318، ج 13، 21 و  ج 21، 91).

 

4- اصول صدور

اصل اول در صدور، « دعوت » است. همان­طور که گفته شد به علت ماهیت فرهنگی، صدور بر اساس دعوت و تبلیغ آموزه­های انسانی، اسلامی و انقلابی صورت می­گیرد (همان، ج 18، 158). لذا تا رسیدن به آرمان و مطلوب نهایی، ضمن به رسمیت شناختن مرزهای جغرافیایی، عقیدتی و فکری، تلاش می­شود با توافق نسبی روی قدر مشترک­ها، ضمن انتقال پیام و رسالت جهانی خود، توافقات اصولی با گروه­های هدف حاصل شود (عمید زنجانی، 1376، 132- 131).

« تدرّج »، اصل دیگر صدور در سیره امام خمینی است. چنان که امام ابتدا به دنبال انقلاب درونی و بیداری مخاطبان بخصوص ملّت­ها (صحیفه امام، ج 13، 281 و ج 18، 342) و دعوت به اصلاح و انقلاب زبرین در هیأت­های حاکمه می­باشد. آنگاه در مراحل بعدی به اقدام عملی و انقلاب اجتماعی دعوت می­نماید (دهشیری، 1380، 49).

« سلب و ایجاب » اصل دیگری است. جهان­گرایی اسلامی از یک طرف به نفی مهم­ترین دشمنان و مشکلات مرکزیت خود، جهان اسلام و جامعه جهانی همچون ارتجاع، استبداد، استعمار و... می­پردازد و از طرفی دیگر با ارائه یک الگوی موفق از جامعه دینی، بر لزوم بیداری، احیای اسلام ناب، اتحاد مسلمانان و مستضعفان، برپایی حکومت­های اسلامی و...تأکید می­کند (حشمت­زاده، 1385، 69).

در دنیا بخصوص جهان اسلام، به دلیل آشنایی قبلی با جریان­های اصلاحی و جنبش­ها، زمینه فکری نسبتاً مناسبی جهت رویارویی با جریان جهان­گرایی اسلامی وجود دارد. ضمن اینکه مشترکاتی نیز با انواع گذشته دارد. لذا تقاضای اسلامی و جهانی وجود دارد (همان، 16 و صحیفه امام، ج20، 336 و ج 16، 62 و 188). در منظر امام، باید عرضه نیز متناسب با این تقاضا و ویژگی­ها و مختصات آن با رعایت همان اصول گذشته باشد. لذا هماهنگی عرضه و تقاضا، یکی دیگر از اصول این رویکرد برون­گراست. از همین اصل نیز این ویژگی روشن می­شود که ماهیت اثرگذاری هسته مرکزی بر پیرامون، هم ارادی است و هم طبیعی و غیر ارادی. ارادی بدین معنی که مرکزیت جریان به وسیله ابزار و روش­های مختلف تلاش دارد بر هدف تأثیر گذارد. اما از طرفی به دلیل همین تقاضای بیرونی، عرضه تنها مبتنی بر خواست و اراده مرکزی نیست (حشمت­زاده، همان و صحیفه امام، ج 13، 93 و ج 14، 56). پیوستگی امور انسانی و گسترش ارتباطات چنان است که صدور از حوزه مجوز داخلی و خارجی بیرون رفته و خواسته یا ناخواسته به صورت طبیعی صورت خواهد گرفت (همان، ج 15، 321، ج 16، 81 و ج 21، 85).

اصل دیگر، شریف بودن ابزار و روش در این راه است. در منظر امام، استفاده از هر ابزار و روشی در راه هدف جایز نیست و با رعایت صبغه فکری و فرهنگی و متناسب با اهداف و مخاطبان و در نظر گرفتن شرایط محیطی می­توان از ابزارهای مشروع استفاده کرد. لذا استفاده از روش­های تحکمی مانند ابزار نظامی و تعرض به حاکمیت ملی سایر کشورها در راهبرد صدور امام جایگاهی ندارد. نمونه بارز این سیره، دستور ایشان به بازگشت سپاه محمدرسول الله(ص) ازخاک لبنان است.

 

5-  ابزار و روش صدور

در رویکرد امام، روش صدور در عنوان اصیل تبلیغ نمایان می­شود (همان، ج13، 448، ج 14، 59 و ج18، 72) که تلاش می­کند ذهن و عمل مخاطبان را در جهت خاصی هدایت کند. البته در تبلیغات، برخلاف دیپلماسی، بیشتر، ملت­ها مورد خطاب قرار می­گیرند تا حکومت­ها، که معمولاً هم این امر مقبول دولت­ها نیست (جوزف فرانکل، 1369، 184-180). این جریان، مبلّغ دینی است که بزرگترین ره­آورد و معجزه آن برای بشریت از جنس کلام، معرفت و گفتگوست. لذا لزوماً روش بینشی و فکری را در پیش می­گیرد. از طرفی مانایی آثار تبلیغ به علت تعامل با باورهای انسان­ها بسیار بیشتر از روش­های دیگر است (صحیفه امام، ج 18، 243، ج 14، 306 و 117، ج 15، 214 و ج 16، 113).

این روش به لحاظ سلبی به دنبال مقابله با تبلیغات منفی دشمنان علیه اسلام راستین و خارج کردن آن از غربت است (همان، ج14، 358، ج 19، 230 و امام خمینی، ولایت فقیه، 11- 10). ایجاب تبلیغی نیز به دنبال باز نمایش چهره نورانی اسلام و آرمان­های جهان­گرایی اسلامی و چشاندن میوه شیرین اسلام به جهانیان بخصوص مظلومان و مستضعفان، مسلمانان و نمایاندن قدرت اسلام برای رهبری آنان در مقابل ابرقدرت­هاست (صحیفه امام، ج 2، 282، ج 9،  281و ج16، 131 و 44).

این نوع تعامل روشمند، در دو سطح صورت می­پذیرد (همان، ج 11، 31). یکی سطح غیر رسمی، گسترده و البته اصلی که در رابطه با توده مردم و ملت­ها شکل می­گیرد. این روابط بین ملیتی از اهمیت و تأثیرگذاری بیشتری برخوردار است (همان، ج 16، 24 و 44). سطح دیگر روابط رسمی بین دولتی و دیپلماتیک است (همان، ج 14، 57 و ج 19، 93).

از سوی دیگر، تبلیغات منحصر در صورت نظری نمی­شود، بلکه یک جنبه مهم و بسیار تأثیرگذار در جریان جهان­گرایی اسلامی، تبلیغ عملی و رفتاری است (همان، ج 16، 512 و 413). از ویژگی­های حسن فعلی در این راه رعایت اخلاق اسلامی و خوش رفتاری، انطباق رفتار و گفتار و حفظ وحدت و انسجام درونی است (همان، ج 15، 422، ج 13، 288و ج 17، 383). حسن فاعلی و اخلاص نیز عامل مهمی در جلب توفیقات الهی و پیروزی در این مسیر است چرا که هدف این راهبرد، از سنخ قدرت­طلبی­های شخصی نیست بلکه برپایی اسلام در جهان حق همه بشریت است (همان، ج 18، 226، ج 19، 28، ج 5، 437،  ج 13، 281 و ج 20، 17).

امام خمینی معتقد است باید از همه ابزارهای مشروع متناسب با رویکرد فرهنگی تبلیغی صدور استفاده کرد. این ابزارها دارای هم­خوانی با شیوه تبلیغی است. تأسیس نهادهایی برای پیگیری صدور در حوزه­های معرفتی، اندیشه­ای، هنری و... همچون سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه­های علمیه فراملّی، بنیاد فارابی و ...به عنوان ابزارهایی که بدون واسطه به الگوسازی و انتقال صدای انقلاب می­پردازند، در این راستاست (اسپوزیتو، 1388، 9). رسانه و ارتباطات از مهم­ترین این ابزارهاست. استفاده از فن­آوری نوین رسانه­ای و ارتباط جمعی همچون رادیو، تلویزیون، مطبوعات و ... در برد خارجی مورد تأکید امام بوده است (صحیفه امام، ج 11، 240 و ج 13، 486).

اجتماعات مختلف با حضور اقشار مردمی و اندیشمندان نیز می­تواند نقش بسیار مؤثری در پیشبرد اهداف صدور داشته باشد. حج اسلامی دارای پتانسیل بسیارمناسبی است (همان، ج13، 325 و ج 18، 91). پدیده نوین و در حال رشد جهانگردی نیز می­تواند مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت این نوع از ارتباطات محسوس و نفس به نفس و دوسویه در این است که پیام به صورت گسترده، کامل­، با سرعت بسیار بیشتر و در عین حال با خلوص بالاتری قابل انتقال است. لذا با رویکرد فرهنگی و دینی در جهانگردی می توان توفیقات بسیاری در این راه کسب کرد (گودرزی، 92- 90).

مبادلات علمی و نظری نقش مهمی در انتقال پیام به نخبگان هدف دارد. اعزام دانشجو و مبلّغ، برگزاری سمینارها و کنفرانس­ها، مبادله هیأت­های علمی و حتی ورزشی و هنری باید مورد توجه قرارگیرد (صحیفه امام، ج 3، 207، ج 15، 128، ج 18، 151و105، ج 14، 56 و اسپوزیتو، 1388، 71- 70).

در دیدگاه امام، دستگاه دیپلماسی و نمایندگان سیاسی و فرهنگی در خارج از مرزهای ملّی در ارائه تصویری مناسب و واقع­گرایانه از مرکزیت ام­القری وظیفه بسیار مهمی بر عهده دارند. در این میان هماهنگی این نهادها با هم ضروری است (همان، ج 13، 490، ج 16، 46 و ج 14، 59 و57- 55).

امام همچنین قائل به استفاده از ابزارهای اقتصادی - در صورت نیاز- در این راهبرد است. حمایت اقتصادی از جریان­های همسو و جنبش­های آزادی­بخش و اسلامی و استفاده از منابع قدرت همچون نفت به عنوان یک سلاح سیاسی نیز مورد توجه ایشان است (همان، ج 14، 77 و ج11، 111- 110، ج 12، 138، ج 5، 74 و ج 3، 2).

یک نکته اساسی در اندیشه امام در این حوزه این است که ایشان نقش محوری و مسئولیت اصلی را در توسعه و فراگیری صدور، بر عهده فرهیختگان علمی حوزه و دانشگاه می­داند (همان، ج18، 105- 103). اولاً به واسطه توانایی­های علمی آنان و ثانیاً اثر­بخشی بیشتر تبلیغات گروه­ها و عناصر غیررسمی در برقراری ارتباط، آگاهی­بخشی، ترویج و دعوت (اسپوزیتو، 70و 86). این امر روشنگر هرچه بیشتر ماهیت رویکرد امام به مقوله صدور انقلاب است.

امام همچنین ضمن بیان موانع اصلی صدور، بر رفع آنها تأکید می­کند. محبوس شدن این جریان در مرزهای ملّی (صحیفه امام، ج12، 203)، تغییر هویت و حتی نابودی کامل آن به عنوان هدف دشمنان (همان، ج 21، 91- 90، ج 14، 500 و ج20، 334- 333) از راه­های گوناگون از جمله اتحاد ضد صدور در منطقه میان کشورهای وابسته و انجام اقدامات گوناگون حتی نظامی(همان، ج 14، 523، ج 16، 36 و517 و ج 19،30)، ضعف در امر تبلیغ و کوتاهی در آن(همان، ج 14، 57- 56) از جمله این موانع است.

روح­الله کارگر رمضانی و « اسپوزیتو » اشکال مطرح می­کنند که اگرچه در دیدگاه امام خمینی استفاده از وسایل قهرآمیز آن هم برای دفاع از خود مجاز و اصل مقبول است. اما در اندیشه دفاعی ایشان، حوزه دفاع مربوط به همه دارالاسلام است و محدود به مرزهای ملی نیست چنان که به مسلمانان پیام می­دهد اگر دولت­هایشان حاضر نشدند بر اساس مضامین اسلام رفتار کنند، با آنها ستیز کنند و از چیزی نترسند. آنها بیان می­دارندکه این، نشان دهنده جواز مبارزه مسلحانه و قهرآمیز در صدور است (اسپوزیتو، 1388، 68- 66 و 330).

در پاسخ به این برداشت باید گفت که منظور امام خمینی از ستیز با حکومت­های ضد اسلامی، حضور نیروها و اقدام مستقیم انقلاب اسلامی ایران در مرزهای ملی سایر کشورها نیست، بلکه دعوت به اقدام توسط خود مردم آن کشورهاست و آن هم با توجه به نوع رویکرد امام از نوع انقلاب نرم و فرهنگی.

آخرین نکته در موضوع صدور، تعهد امام به رویکرد جهان­گرایی و صدور تا پایان عمر خود است. حکم ایشان در مورد ارتداد سلمان رشدی مؤید این مطلب است (همان،55). مهم­ترین تأکیدات امام بر لزوم و تداوم صدور در اواخرحیات شریف ایشان بوده است.

 

نتیجه­

1- دراندیشه امام خمینی، انقلاب اسلامی، جهان­گراست. بدین معنا که تلاش در جهت گسترش حوزه نفوذ اسلام در دنیا و زمینه­سازی برای جهان­گیری آن به دست امام موعود، مسئولیت اصیل دولت اسلامی برآمده ازچنین انقلابی است. لذا ایشان با توسعه وظایف نظام اسلامی، درکنار اهداف ملی، قائل به مجموعه­ای ازمسئولیت­های فراملی برای چنین دولتی در دو سطح جهانی و دنیای اسلام است. ایشان مانند اغلب انقلاب­ها، نقشه راه این رویکرد برون­گرا را در عنوان صدور انقلاب تعریف و طراحی می­کند.

اما صدور در اندیشه و عمل امام خمینی نسبت به سایر انقلاب­ها، دارای مختصات ویژه خود است. این اختصاصات، ریشه درآموزه­ها و فرهنگِ سیاسیِ ایرانیِ اسلامی دارد که آرمان آن استقرار جامعه­ای پاک و عادلانه در جهان است. بنابراین صدور انقلاب در رویکرد امام به لحاظ ماهیت، اصول، ابزار و روش و ... دارای ویژگی­های متفاوتی نسبت به سایر رویکردها و دیگر نمونه­های تاریخی انقلاب­هاست.

در رویکرد امام، جهان­گرایی اسلامیِ مبتنی بر فطرت و عقلانیت، به دنبال نشر ارزش­های انسانی و الهی از طریق بیداری و شناخت در مردم دنیاست. این امر مشیر به ماهیت فرهنگی صدور در منظر امام است. ملت­ها، جنبش­های رهایی­بخش و دولت­ها به نسبت­های مختلف، گروه­های هدف صدور هستند.

دعوت، تدرّج، سلب و ایجاب، تناسب عرضه و تقاضا و شرافت ابزار، ازمهم­ترین اصول صدور در اندیشه امام هستند. روش صدور، منبعث از ماهیت آن، در عنوان اصیل تبلیغ تبلور می­یابد که به لحاظ سلبی به مقابله با تبلیغات منفی و به لحاظ ایجابی در پی نمایش چهره نورانی اسلام و نظام دینی است.

2- در رویکرد امام، نقشة راه صدور در قالب یک راهبرد دو زیست ظاهر می­شود. وجه اول صدور، یک راهبرد دینی است که از یک وظیفه اسلامی نشأت می­گیرد. یکی از دلایل قائلین به ضرورت نظم سیاسی در عصر غیبت که امام از جملة آن­هاست، پیگیری همین تکلیف دینی یعنی گسترش اسلام در دنیاست. مسئولیتی که تعطیل­بردار نیست و نمی­توان تمامیت وظیفه را به عهده موعود گذاشت.

وجه دوم آن، این است که صدور یک راهبرد ارزشمند ملی است. بدین­معنا که صدور انقلاب با توسعه عمق استراتریک نظام اسلامی، عامل صیانت از کشور اسلامی است. در این راهبرد، وجه دینی، بُعد تکلیفی و وجه ملی، بعد ابزاری را در رویکرد جهان­گرایانه نمایش می­دهد. این از ویژگی­های ممتاز اندیشه امام است که با آرمان­گرایی واقع بینانه، با ردّ تزاحم ظاهری مسئولیت­های فراملی و منافع ملی، بین آنها پیوند می­زند و یک رابطه نفع دو طرفه برقرار می­کند.

بهره: نگارنده معتقد است که اولاً همه باورمندان به راه امام و به خصوص نهاد­های دارای مأموریت خاص، نیازمند درک کامل و صحیح از راهبرد صدور امام و اشاعه این معرفت در بین اقشار مردم در داخل و سایر ملت­ها و دولت­ها در دنیا هستند. انقلاب اسلامی به دنبال کشورگشایی از نوع استعماری نیست بلکه در پی اشاعه تفکر متعالی خود است. از همین جا روشن است که نقش اساسی در این راه بر عهده نهادها و نخبگان علمی فرهنگی است. ثانیاً موفقیت در راهبرد صدور انقلاب اسلامی با توجه به ماهیت فرهنگی آن، رابطه مستقیمی با کارآمدی نظام سیاسی برآمده از چنین انقلابی دارد. در صورتی پیام رهایی­بخش، متعالی و الهی انقلاب اسلامی مورد پذیرش سایر ملت­ها قرار خواهد گرفت که بتواند یک الگو (نمونه و شاهد) از موفقیت نظام سیاسی برآمده از آموزه­های دینی ارائه دهد. لذا پس از طی مراحل وقوع و تثبیت انقلاب، کارآمدی مرحله دشوار بعدی است که لازم است ابتدا نسبت به تبیین تئوریک آن بر مبنای دیدگاه امام خمینی(ره) پرداخته شود. هر دو موضوع مورد اشاره در این بهره نشان می­دهد که باز هم راه ما از علم می­گذرد. 

 

1-       اسپوزیتو، جان.ال، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن، ترجمه محسن مدیر­شانه­چی، تهران: باز، 1388.

2-       برینتون، کرین، کالبد شکافی چهار انقلاب، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نو، 1363.

3-       حشمت­زاده، محمدباقر، تأثیر انقلاب اسلامی ایران در کشورهای اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385.

4-       (امام)خمینی، روح­الله، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378.

5-       ______________ ، صدور انقلاب از دیدگاه امام، تهران: موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، 1384.

6-       ______________ ، ولایت فقیه، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1375.

7-       دهشیری، محمدرضا، درآمدی بر نظریه سیاسی امام خمینی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380.

8-       عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران: امیرکبیر، 1376.

  11- فارسی، جلال­الدین، انقلاب تکاملی اسلام، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، بی­­تا.

12- فرانکل، جوزف، روابط بین­الملل در جهان متغیر، ترجمه عبدالرحمان عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین­الملل وزارت امور خارجه، 1369.

13- فلاح­نژاد، علی، سیاست صدور انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1384.

14- گودرزی، غلامرضا، تصمیم­گیری استراتژیک (مطالعه موردی رویکرد موعودگرایی شیعه)، تهران: دانشگاه امام صادق، 1386.

15- محمدی، منوچهر، مقایسه انقلاب اسلامی ایران با انقلاب فرانسه و روسیه، قم: دفتر نشر معارف، 1382.

16-  مطهری، مرتضی، انسان و ایمان، تهران: صدرا، چاپ بیست و دوم، 1382.

17- نقیب­زاده احمد، تحولات روابط بین­الملل(از کنگره وین تا به امروز)، تهران: قومس، 1369.

18- پروانه، محمود، دیالکتیک تنافع (مبتنی براندیشه سیاسی امام خمینی(ره))، فصلنامه دین وسیاست، مجتمع آموزش عالی شهیدمحلاتی، شماره18-17(پاییز و زمستان1387).

19- صادقی دولت­آبادی، صدور انقلاب، بررسی مفهومی و نظری، پایان­نامه کارشناسی­ارشد، دانشکده روابط بین­الملل وزارت امور خارجه.

20- خامنه­ای، سید علی، سخنرانی سالگرد ارتحال امام خمینی(ره)، روزنامه کیهان، 16/3/87.

21- محمدی، غلامرضا، عمق استراتژیک جمهوری اسلامی ایران با نگاه به چشم انداز بیست ساله، روزنامه کیهان، 17/6/1387.