انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

عقلانیت عملی صحیح و سقیم از دیدگاه علامه محمد حسین طباطبایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
جواد محمودزاده 1
حسین هوشنگی 2
زهیر انصاریان 3
1 دانشجوی دکتری معارف اسلامی، الاهیات و ارشاد، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
3 عضو هسته ی حکمت عملی وابسته به مجمع عالی حکمت. قم، ایران
10.22034/ra.2024.1998981.2870
چکیده
عقلانیت علاوه بر توصیف امور نظری، وصف کنش هم قرار می‌گیرد. هر کنشی در انسان برخاسته از عقل عملی اوست، اما اگر توجه عقل عملی به نحو افراطی معطوف به یکی از قوای پایین‌تر یعنی شهوت، غضب یا وهم شود، عقل انسانی تابع آن قوه بوده و عقلانیت سقیم شکل می‌گیرد، اما اگر عقل عملی در توجه به قوای حیوانی، به‌حکم عقل نظری عمل کند، عقلانیت صحیح شکل می‌گیرد. لذا عقل عملی در یک وضعیت دوگانه‌ای قرار دارد. در عقلانیت سقیم، عقل عملی ممکن است تابع شهوت، غضب یا وهم واقع شود و اعتبارات ملایم با آن‌ها را ایجاد کند. کنش برخاسته از عقلانیت معطوف به شهوت، غضب و وهم به ترتیب عبارت است از: جذب امور خوشایند و سازگار، دفع امور ناخوشایند، نیل به امور اعتباری از قبیل تملک. در عقلانیت صحیح، کنش‌های ملائم با شهوت، غضب و وهم به مقداری است که مزاحم کمال اخیر عقل نباشد. این مقدار توسط عقل عملی و با حکم عقل نظری تعیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها
عقلانیت عملی
عقلانیت صحیح و سقیم
کنش
اعتباری

عنوان مقاله English

Valid and Invalid Practical Rationality from the Perspective of Allameh Tabataba’i

نویسندگان English

javad mahmoodzadeh 1
Hossein Hooshangi 2
zoheir ansarian 3
1 PhD student, , Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, , Imam Sadeq University, Tehran, Iran.
3 The Light of Practical Wisdom, affiliated with the Supreme Wisdom Assembly.
چکیده English

Rationality, in addition to describing theoretical matters, is also a description of actions. Every action that originates from a human arises from their practical reason; however, if the focus of practical reason is excessively directed toward one of the lower faculties, such as desire, anger, or illusion, human reason follows that faculty, leading to invalid rationality. If practical reason, in its attention to the animate faculties, follows the judgment of theoretical reason, valid rationality is formed. In the former state, practical reason may follow desire, anger, or illusion and lead the actions align with them. The action arising from rationality directed toward desire, anger, and illusion consists, respectively, of attracting pleasant and compatible matters, repelling unpleasant ones, and striving for conventional matters such as possession. In sound rationality, actions aligned with desire, anger, and imagination are limited to an extent that does not hinder the ultimate perfection of reason. This extent is determined by practical reason in accordance with the judgment of theoretical reason.

کلیدواژه‌ها English

Practical Rationality
Sound and Corrupt Rationality
Action
Conventional
ابن سینا، ح. (1379 ه ش). النجاه من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن سینا، ح. (1400 ه ق). رسائل ابن سینا. قم: بیدار.
ابن سینا، ح. (1404 ه ق). الشفاء( الالهیات). قم: مکتبه آیت الله مرعشی.
ابن سینا، ح. (1404 ه ق). الشفاء( الطبیعیات) (جلد 2). قم: مکتبة آیت الله مرعشی.
ابن سینا، ح. (1953). رسائل ابن سینا 2 (جلد 2). استانبول: دانشکده ی ادبیات استانبول.
ابن سینا، ح. (2007). رسالة احوال النفس. پاریس: دار بیبلیون.
اسلامی تنها، ا. (1390، بهار). بازتاب متضاد عقلانیت در نظریه ی فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی. معرفت فرهنگی اجتماعی، ص. 5-34.
برایان فی. (1384). فلسفه ی امروزین علوم اجتماعی. (خ. دیهمی، مترجم) تهران: نشر نو.
بهمنیار. (1375). التحصیل. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جلالوند، م.، طاهری، ا.، و سعیدی مهر، م. (1397، بهار و تابستان). مختصات عقلانیت فطری از منظر علامه طباطبایی. عقل و دین، ص. 7-28.
شهرزوری، ش. (1383). رساله الشجره الالهیه فی علوم الحقائق الربانیه (جلد 1). (ن. حبیبی، تدوین) تهران: موسسه ی حکمت و فلسفه ی ایران.
شیخ اشراق، ش. (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (جلد 4). 1375: موسسه ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدر المتألهین. (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ی ایران.
طباطبایی، س. (1357). المیزان (جلد 5). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طباطبایی، س. (1394). مجموعه رسائل (جلد 2). (س. خسروشاهی، مترجم) قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، م. (1357). المیزان (جلد 2). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طباطبایی، م. (1396). رسالة الإعتباریات من مجموعة رسائل العلامه الطباطبایی. قم: باقیات.
طباطبایی، م. (1396). رساله المنامات و النبوات من مجموعه رسائل العلامه الطباطبایی. قم: باقیات.
فارابی، ا. (1405 ه ق ). فصول منتزعه. تهران: مکتبه الزهرا سلام الله علیها.
فارابی، ا. (1408 ه ق). المنطقیات للفارابی (جلد 1). قم: مکتبة آیة الله مرعشی.
فارابی، ا. (1996). السیاسة المدنیة. بیروت: مکتبة الهلال.
فخر رازی، م. (1411). المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات (جلد 2). قم: بیدار.
فخرالدین الاسفرانی النیشابوری. (1383). شرح کتاب النجاة لابن السینا. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فیروزجایی، ر. (1383، بهار). عقلانیت در نظر علامه طباطبایی. ذهن، ص. 65-80.
قره باغی، ع. (1381). تبارشناسی پست مدرنیسم. تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.
مطهری، م. (1394). اصول فلسفه و روش رئالیسم (جلد 2). تهران: صدرا.
مطهری، م. (1394). اصول فلسفه و روش رئالیسم (جلد 1). تهران: صدرا.
ملاصدرا. (1981). الاسفار (جلد 7). بیروت: دار احیاء التراث.
ملاصدرا. (1981). الاسفار (جلد 8). بیروت: دار احیاء التراث.
ملاصدرا. (1981). تعلیقات سبزواری بر اسفار (جلد 9). بیروت: دار احیاء التراث.
میرهادی، س. (1397، خرداد). فلسفه ی عمل در حکمت متعالیه. حکمت معاصر، ص. 141-155.
همتی، ع.، دهباشی، م. (1394، مهر). نظام فکری علامه طباطبایی: عقل گرایی اعتدالی و ایمان ورزی خردمندانه. حکمت معاصر، ص. 121-141.
 
انسان پژوهی دینی
دوره 21، شماره 52 - شماره پیاپی 52
علمی پژوهشی
اسفند 1403
صفحه 129-146