انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

شناخت‌های جهت‌دهنده میل به کمال از دیدگاه قرآن با تمرکز بر اندیشه آیت الله محمد تقی مصباح یزدی(ره)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
10.22034/ra.2024.2027772.2990
چکیده
بی‌شک انسان فطرتاً«کمال‌خواه» و دائماً به دنبال بهبود وضع موجود خویش است. عوامل گوناگونی این میل را سمت‌وسو می‌دهند؛ چراکه این میل ممکن است در مسیر صحیح خود، یعنی کمال واقعی، قرار گیرد و یا به سمت کمال پنداری جهت‌دهی شود. این مقاله، با هدف ایده‌پردازی و با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی و تبیین نقش شناخت‌های جهت‌دهندة میل به کمال با تأکید بر اندیشة علامه مصباح یزدی(ره) پرداخته است. نتایج به دست آمده عبارتند از: 1) توجه به این شناخت‌ها زمینه‌ساز برگزیدن مصداق صحیح کمال، شناسایی مسیر صحیح رسیدن به آن و نهایتاً رسیدن به کمال حقیقی انسان است. سه دسته شناخت، یعنی شناخت‌های فطری، عقلانی و وحیانی، هریک به طریقی، در جهت‌دهی میل به کمال مؤثرند؛ 2) شناخت فطریِ خداوند، سبب ایجاد گرایش به خداوند و خضوع در برابر او و نیز دوری‌گزینی از هواهای نفسانی می‌شود. نیز الهام فطری فجور و تقوا، کلیات رابطة اعمال با سعادت و شقاوت آخرتی را در نهاد انسان به ودیعت می‌گذارد؛ 3) عقل با حرکت بین معلومات و مجهولات، به شکوفایی میل به کمال و نیز پذیرش وحی الهی کمک می‌کند. شناخت عقلی خداوند، نبوت، عصمت و معاد، مقتضی شناخت راه صحیح کمال و عوامل آن است؛ 4) شناخت وحیانی نیز با بیان مصداق کمال نهایی و راه رسیدن به آن، با استفاده از روش‌های بشارت و انذار و بیان پیامدهای مثبت یا منفیِ رفتارهای دنیایی انسان در جهان آخرت، در جهت‌دهی به کمال‌طلبی انسان مؤثر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Modes of Knowledge Directing the Human Desire for Perfection from the Perspective of the Holy Qur’an: With an Emphasis on the Thought of Allama Mesbah Yazdi

نویسندگان English

Mohammad Javad Saqqayi-Biriya
Ismaeil Soltani Biyrami
PhD graduate in Quranic Sciences and Hadith, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Undoubtedly, human beings are inherently perfectionists and seek to improve their current state. Various factors guide this desire, as it may either follow its true path—leading to real perfection—or be diverted toward an illusory perfection. This article, with the aim of ideation and using a descriptive-analytical method, examines and elucidates the role of cognitions that direct the desire for perfection, with an emphasis on the thought of Allama Mesbah Yazdi. The results obtained are as follows: 1) Paying attention to these cognitions paves the way for selecting the correct exemplification of perfection, identifying the right path to achieve it, and ultimately reaching the true perfection of human beings. Three categories of cognitions—namely, innate, rational, and revealed cognitions—each play a role in directing the aspiration for perfection in their own way. 2) The innate knowledge of God causes the development of a tendency toward God, humility before Him, and a distancing from worldly desires. Additionally, the innate inspiration of corruption and piety instills in human nature the general understanding of the relationship between actions and the ultimate happiness or misery in the afterlife. 3) The intellect, through its movement between known and unknown, helps the flourishing of the aspiration for perfection and the acceptance of divine revelation. The intellectual knowledge of God, prophethood, infallibility, and the afterlife necessitates the knowledge of the correct path to perfection and its factors. 4) Revealed knowledge, by presenting the exemplification of ultimate perfection and the path to achieve it, through the methods of glad tidings and warning, and by outlining the positive or negative consequences of worldly actions in the afterlife, plays a role in directing human aspiration for perfection.

کلیدواژه‌ها English

Aspiration for Perfection
Cognitive Factors
Innate Cognition
Rational Cognition
Revealed Cognition
Direction towards Perfection
Allama Mesbah Yazdi
قرآن کریم؛ ترجمة ناصر مکارم شیرازی.
نهج‌البلاغه، شریف رضی، محمد بن حسین (1414ق)، محقق/مصحح: صبحی صالح، قم: هجرت.
ابن بابویه، محمد بن علی (1385)، علل الشرائع، قم: کتاب­فروشی داوری.
ابن عاشور، محمد بن طاهر (1420ق)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، محقق/مصحح: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
جمعی از نویسندگان؛ زیر نظر ناصر مکارم شیرازی (1371)، تفسیر نمونه، ایران ـ تهران: دار الکتب الإسلامیه، چ دهم.
زمخشری، محمود (1399ق)، الفائق فی غریب الحدیث، تحقیق: محمد علی البجاوی، محمد ابوالفضل ابراهیم، [بیروت]: دار الفکر.
___ (1407ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، مصحح: مصطفی حسین احمد، بیروت: دار الکتب العربی، ط الثالثه.
سبحانی تبریزی، جعفر (1421ق)، مفاهیم القرآن، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه­السلام، ط الرابعه.
شجاعی، محمدصادق (1386)، دیدگاه­های روان­شناختی حضرت آیت­الله مصباح یزدی، قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره، چ دوم.
شهیدی، جعفر، معین، محمد، جمعی از نویسندگان و دهخدا، علی­اکبر (1335)، لغت‌نامة دهخدا، تهران: چاپخانة مجلس.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366)، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: محمد خواجوی، قم: انتشارات بیدار، ط الثانیه.
طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم، ط الخامس.
طبرسی، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمد جواد بلاغی، تهران: ناصرخسرو، ط الثالثه.
عبودیت، عبدالرسول و مجتبی مصباح (1392)، مبانی اندیشة اسلامی -2: خداشناسی فلسفی (ویراست جدید)، قم: انتشارات مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره، چ ششم.
فراهیدی، خلیل ­بن احمد (1409ق)، کتاب العین، قم: هجرت، ط الثانیه.
فیومی مقری، أحمد بن محمد (1405ق)، المصباح المنیر‏ فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: دار الهجره.
جوادی آملی، عبدالله (1384)، تفسیر موضوعی قرآن ج12ـ فطرت در قرآن، محقق: محمدرضا مصطفی­پور، قم: مرکز نشر اسراء، چ سوم.
کریمی، مصطفی (1387)، وحی­شناسی (علوم قرآن 2)، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره، چ دوم.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق)، الکافی (ط ـ دارالحدیث)، محقق/مصحح: دارالحدیث، قم: دارالحدیث.
مصباح یزدی، محمدتقی (1378)، آموزش عقائد، تهران: شرکت چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
___ (1383)، آموزش فلسفه، تهران: مؤسسة انتشارات امیرکبیر، شرکت چاپ و نشر بین­الملل، چ ششم.
___ (1387)، خودشناسی برای خودسازی؛ به‌سوی خودسازی (مشکات)، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره.
___ (1388 الف)، اخلاق در قرآن (ج2)، تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره.
___ (1388 ب)، معارف قرآن: خداشناسی، کیهان­شناسی، انسان­شناسی (مشکات)، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره، چ دوم.
___ (1392)، بهترین­ها و بدترین­ها از دیدگاه نهج­البلاغه، تنظیم و گردآوری: کریم سبحانی، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیره، چ پنجم.
مکارم شیرازی، ناصر (1426ق)، نفحات القرآن، قم: مدرسة إمام علی­بن أبی­طالب(ع).