انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

امکان علم پیشین انسان و گسترة آن با تأکید بر آیات قرآن

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران
10.22034/ra.2024.2025366.2981
چکیده
وجود آیات به ظاهر متعارض در خصوص امکان برخورداری نوع انسان از علوم در پیش از تولد، موجب پیدایش گفتمان تفسیری به ویژه با گرایش‌های عرفانی و فلسفی شده است. گروهی، مطلقاً منکر هر نوع علم پیشین و گروهی دیگر، مطلقاً مُثبت علم پیشین برای نوع انسان هستند. دو دیدگاه دیگر نیز هستند که نظر تفصیلی دارند. هدف این نوشتار، تبیین و تحلیل ادلة دیدگاه‌های رقیب در این مسأله برای کشف حقیقت است. یافته‌ها حکایت از آن دارد که دیدگاه دوم، قابلیت تطبیق جدی با آیات، روایات، مدعیات عارفان و فلاسفة متأله دارد. این دیدگاه با تأکید بر آیاتی نظر آیه 172 سورة اعراف، مدعی است نه تنها به همة انسان‌ها در عالم «ألست»، علوم إفاضه و عرضه شده است، بلکه عرضة علوم به نحو «شهود المفصل مجملاً» ـ یعنی شهود کثرت در وحدت اطلاقی حق تعالی که نهایت درجة قرب و سلوک معنوی و معرفتی انبیاء و امامان و عارفان راستین در حیات دنیوی است ـ بوده است، پس باید سطح افاضة نخست علوم در پیش از تولد، عالی‌ترین سطح ممکن از شهود باشد. همچنین ادعا شده بر اساس حکمت الهی، همة این علوم با تولد انسان، دچار غفلت و فراموشی خواهند شد تا رتبه‌بندی انسان‌ها که بسته به شهود اختیاری است، معنا یابد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Possibility and Scope of Human A Priori Knowledge with an Emphasis on Quranic Verses

نویسنده English

ali karimiyan
Associate Professor, University of Guilan,
چکیده English

The existence of seemingly contradictory verses regarding the possibility of humankind's a priori knowledge has led to the emergence of an interpretive discourse, especially with mystical and philosophical orientations. Some absolutely deny any kind of prior knowledge, while others absolutely affirm it. Two other perspectives have also been proposed, offering a differentiated perspective. The aim of this paper is to explain and analyze the evidence of the opposing views on this matter in order to uncover the truth. The findings suggest that the second view has a serious potential for alignment with the verses, traditions, claims of mystics, and theistic philosophers. This view, emphasizing verses such as verse 172 of Surah Al-A'raf, claims that not only were mode of a priori knowledge  granted to all human beings in the “Realm of Alast”, but the offering of knowledge occurred in the form of “ intuiting multiplicity within the absolute unity of the Divine”; an intuition that represents the highest degree of closeness and spiritual and mental progression of the prophets, imams, and true mystics in their worldly lives. Therefore, the initial level of the bestowment of knowledge before birth must be the highest possible level of intuition. It has also been claimed that, based on divine wisdom, all of this knowledge will be veiled and forgotten with the birth of the human, so that the ranking of humans, which depends on voluntary intuition, may become meaningful.

کلیدواژه‌ها English

Qur'an
previous knowledge
negligence
positive verses
intuitions of the detailed explanation
  1. قرآن (1369ش)، ترجمة جلال الدین فارسی، تهران: انجام کتاب، اول.
  2. آملی، سید حیدر (1422ق)، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخظم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، تحقیق سید محسن موسوى تبریزى، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، سوم.
  3. .......... (1368ش)، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تحقیق با تصحیحات و دو مقدمه هنرى کربین و عثمان اسماعیل یحیى، تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالى و انجمن ایرانشناسى فرانسه، دوم.
  4. ابن عجیبه، احمد بن محمد (1419ق)، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، تحقیق و تصحیح احمد عبدالله قرشى رسلان، قاهره: دکتر حسن عباس زکى.
  5. ابن عربی، محمد بن علی (بی­تا الف)، احکام القرآن، بی­نا.
  6. .......... (بی­تا ب)، الفتوحات المکّیّة، بیروت: دار صادر.
  7. .......... (1370ش)، فصوص الحکم، ناشر: انتشارات الزهراء (س)، دوم.
  8. ابن فارض، عمر بن على (1410ق)، دیوان ابن فارض، تحقیق و تصحیح مهدى محمد ناصر الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  9. ابن فهد حلى، احمد بن محمد (1407ق)، عدة الداعی و نجاح الساعی، قم: دار الکتاب اسلامى، اول.
  10. ابى یاسر عمار بن محمد بدلیسی، مشهور به عمار یاسر بدلیسی (1999م)، بهجة الطایفة، تحقیق و تصحیح ادوارد بدین، بیروت: دار النشر فرانز شتاینر.
  11. اسیری لاهیجی، محمد بن یحیی (1312ق)، مفاتیح الإعجاز فى شرح گلشن راز، تحقیق و تصحیح میرزا محمد ملک الکتاب، بمبئى، بی­نا.
  12. آشتیانی، سید جلال الدین (1370ش)، شرح مقدمه قیصرى بر فصوص الحکم، تهران: انتشارات امیر کبیر، سوم.
  13. .......... (1376ش)، هستى از نظر فلسفه و عرفان، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، سوم.
  14. برقی، احمد بن محمد (1371ق)، المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیة قم.
  15. برنجکار، رضا (1389ش)، نفس در قرآن و روایت، فصلنامه علمی ـ پژوهشی نقد و نظر، سال پانزدهم، شماره سوم.
  16. بقلی شیرازی، روزبهان (2008م)، تفسیر عرائس البیان فى حقائق القرآن، تحقیق و تصحیح احمد فرید المزیدى، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  17. تبعه ایزدی، مختار (1383ش)، تحلیل قوای نفس در فلسفه، خردنامه صدرا، شمارة 38.
  18. تستری، سهل بن عبدالله تسترى (شوشتری) (1423ق)، تفسیر التستری، تحقیق و تصحیح محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیة، اول.
  19. تمیمی آمدی، عبد الواحد (1366ش)، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم: دفتر تبلیغات‏ اسلامی، اول.
  20. تهرانی، سید محمدحسین (1420ق)، معرفة الله، بیروت: دار المحجة البیضاء، اول.
  21. جامی، عبد الرحمن بن احمد (1370ش)، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، مقدمه سید جلال الدین آشتیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دوم.
  22. جبلی، عبدالکریم (1418ق)، الإنسان الکامل، تحقیق و تصحیح ابو عبد الرحمن صلاح بن محمد بن عویضة، بیروت: دارالکتب العلمیة.
  23. جرجانی، سید شریف على بن محمد (1370ش)، کتاب التعریفات، تهران: ناصرخسرو، چهارم.
  24. جَندی، مؤیّد الدین بن محمود (1381ش)، شرح فصوص الحکم، تصحیح و تعلیقیه سید جلال الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب، دوم.
  25. جنید، جنید بن محمد (1425ق)، رسائل الجنید، تحقیق و تصحیح جمال رجب سیدبى، دمشق: دار اقرأ للطباعه و النشر و التوزیع.
  26. جِیْلِی، عبد الکریم (1426ق)، الأسفار عن رسالة الأنوار فیما یتجلى لأهل الذکر من الأنوار، تحقیق و تصحیح عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  27. خمینی، روح الله (1376ش)، مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة، تحقیق و تصحیح سید جلال الدین آشتیانى، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، سوم.
  28. خواجه نصیر الدین طوسى (1375ش)، شرح الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغة، اول.
  29. خوارزمی، حسین (1379ش)، شرح فصوص الحکم، تحقیق و تصحیح علامه حسن زاده آملى، قم: بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، دوم.
  30. رفاعی، احمد بن على (1425ق)، حالة أهل الحقیقة مع الله تعالى، تحقیق و تصحیح احمد فرید المزیدى، بیروت: دار الکتب العلمیة.
  31. زمخشری، محمود (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، سوم،.
  32. سبزواری، ملاهادی بن مهدی (1383ش)، اسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، تصحیح کریم فیضی، قم: مطبوعات دینی، اول.
  33. سرهندی، احمد (بی­تا)، المکتوبات، تحقیق و تصحیح عبد الله احم الحنفى المصرى و على رضا قشلى، اول، قاهره: مکتبة النیل.
  34. سمرقندى، نصر بن محمد بن احمد (بی­تا)، بحرالعلوم، بی­نا.
  35. سید بن طاووس، سید على بن موسى بن جعفر بن طاووس (1367ش)، إقبال الأعمال، تهران: دار الکتب الإسلامیة، دوم.
  36. شبستری، شیخ محمود (1382ش)، حق الیقین فى معرفة رب العالمین، تحقیق و تصحیح جواد نوربخش، تهران: انتشارات یلدا قلم.
  37. شعرانی، عبد الوهاب (1418ق)، الیواقیت و الجواهر فى بیان عقائد الأکابر، بیروت: دار احیاء التراث العربى، موسسة التاریخ العربى، اول.
  38. .......... (1425ق)، ردع الفقرا عن دعوى الولایة الکبرى، تحقیق و تصحیح عبد البارى محمد داوود، قاهره: دار جوامع الکلم.
  39. شمس مغربی، محمد بن عزالدین (1358ش)، دیوان کامل شمس مغربى، تحقیق ت تصحیح ابو طالب میر عابدینى، تهران: انتشارات زوار.
  40. شهرزورى، شمس الدین (1383ش)، رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقایق الربانیة، مقدمه و تصحیح و تحقیق از دکتر نجفقلى حبیبى، تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران، اول.
  41. شیخ الرئیس، حسین بن عبدالله بن سینا (1400ق)، رسائل ابن سینا، قم: انتشارات بیدار.
  42. شیخ صدوق، محمد بن علی (1398ق)، التوحید، قم: انتشارات جامعه مدرسین قم.
  43. .......... (بی­تا) علل الشرائع، قم: داوری، اول.
  44. شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه شیخ آغابزرگ تهرانى و تحقیق احمد قصیرعاملى، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
  45. شیخ مفید، محمد بن محمد (1413ق)، المقنعة، قم: انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید، اول.
  46. صفار، محمد بن حسن (1404ق)، بصائر الدرجات، قم: کتابخانه آیت الله نجفی مرعشی.
  47. طباطبایی، محمد حسین (1419ق)، الرسائل التوحیدیة، بیروت: مؤسسه النعمان.
  48. ..........‏ (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، پنجم.
  49. طَبرسى طوسی، حسن بن فضل بن حسن طبرسی (1377ش)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، اول.
  50. طَبرسی طوسی، حسن بن فضل بن حسن طبرسی (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و مقدمه از محمد جواد بلاغی، تهران: انتشارات ناصر خسرو، سوم.
  51. عطار نیشابورى، فرید الدین (1430ق)، تذکرة الأولیاء، تحقیق و تصحیح: محمد ادیب الجادر، دمشق: دار المکتبى.
  52. علامه حِلّی، حسن بن یوسف (1411ق)، کشف الیقین، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد، اول.
  53. عین القضات همدانى، عبدالله بن محمد (1341ش)، تمهیدات، تحقیق و تصحیح عفیف عسیران، تهران: دانشگاه تهران، اول.
  54. غزالی، ابو حامد بن محمد بن محمد غزالی نیشابوری (بی­تا)، إحیاء علوم الدین، تحقیق و تصحیح عبد الرحیم بن حسین حافظ عراقى، بیروت: دار الکتاب العربى، اول.
  55. فخر رازى‏، محمّد بن عمر (1420ق)، تفسیر مفاتیح الغیب‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، سوم،.
  56. فرات کوفی، فرات بن ابراهیم (1410ق)، تفسیر فرات الکوفی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اول.
  57. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1417ق)، المحجة البیضاء فى تهذیب الاحیاء، تحقیق و تصحیح على اکبر غفارى، قم: موسسه انتشارات اسلامى جامعه مدرسین.
  58. قرطبى، محمد بن احمد (1364ش)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، اول.
  59. قشیرى، عبدالکریم بن هوازن (بی‌تا)، لطایف الاشارات، تحقیق ابراهیم بسیونى، مصر: الهیئة المصریة العامه للکتاب، سوم.
  60. قمی، علی بن ابراهیم (1404ق)، تفسیر علی بن ابراهیم القمی (تفسیر القمی)، قم: مؤسّسه دار الکتاب للطباعة و النشر، سوم.
  61. قیصری رومی، محمد داود (1381ش)، رسائل قیصرى، تحقیق و تصحیح سید جلال الدین آشتیانى، تهران: موسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران.
  62. .......... (1375ش)، شرح فصوص الحکم، به کوشش سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، اول.
  63. کاشانی، عبد الرزّاق (1370ش)، شرح فصوص الحکم، قم: انتشارات بیدار، چهارم.
  64. .......... (1380ش)، مجموعه رسائل و مصنفات کاشانى، مقدمه و تصحیح و تعلیق از مجید هادى زاده، تهران: میراث مکتوب، دوم.
  65. کشی، محمد بن عمر (1348ش)، رجال الکشی، تحقیق و مقدمه و فهرست کتاب توسط دکتر حسن مصطفوى، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
  66. کلینی رازی، محمد بن یعقوب (1365ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
  67. گنابادی، سلطان محمد (1408ق)، تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة، بیروت: مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، دوم.
  68. مجلسی، محمد باقر بن تقی (1404ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، لبنان: مؤسسة الوفاء.
  69. مصباح یزدی، محمدتقی (1372ش)، آموزش فلسفه، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، پنجم.
  70. مکارم شیرازی، ناصر (1374ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، اول.
  71. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1981م)، الحکمة المتعالیّة فی الأسفار الأربعة العقلیّة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  72. .......... (1363ش)، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى، تهران: موسسه تحقیقات فرهنگى، اول.
  73. نخجوانی، نعمت الله بن محمود (1999م)، الفواتح الإلهیة و المفاتح الغیبیة، مصر: دار رکابى للنشر، اول.
  74. نسفی، عزیز الدین محمد (1352ش)، مقصد اقصى، تحقیق و تصحیح حامد ربانى، تهران: گنجینه، اول.