انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

بازخوانی آیات مرتبط با مؤلفه‌های هویتی در تعریف انسان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/ra.2025.2040807.3013
چکیده
از جمله مسائل مهم در مطالعات علوم انسانی، مبتنی‌بودن این علوم بر فلسفه‌های غیرالاهی و مادی است که بنای آن‌ها بر نوعی حیوان‌انگاشتن انسان و در نتیجه مسئول نپنداشتن او در برابر خداوند متعال است. نگاشتهٔ حاضر با رویکرد توصیفی‌تحلیلی، در بیان تعریف نهایی خود از انسان، با عبور از تعریف کهن و مشهور «حیوان ناطق» و نیز تعریف مترقی «حی متأله» به مثابۀ نظریه‌ای جایگزین، تعریف «حی عبد» را گامی جلوتر و دقیق‌تر از نظریۀ اخیر می‌داند؛ زیرا بیان صِرف حیات متألهانه، نشانگر مقام انسانیت نیست، بلکه خضوع عملی برخاسته از ارادۀ انسان در برابر مبدأ کمالات، و عبودیت او در نشئۀ حیات دنیا، تعریف نهایی انسان را شکل می‌دهد. نگارندگان این مقاله معتقدند صرفاً مبتنی بر این تعریف، علوم انسانی قادر خواهند بود انسان را به غایت نهایی‌اش برسانند و در عین حال آسایش و سعادت دنیوی او را متناسب با حرکت عبودی‌اش تأمین کنند، البته به شرط اینکه به مراتب حیات انسان و نیازهای متناسب با آن توجه کنند و اصول و مبانی شریعت الاهی را به عنوان شاکلۀ اصلی خویش بپذیرند و برای حل مسائل عینی، که در حیات اجتماعی رخ می‌دهد، رویکرد بازگشت به آن اصول را در پیش گیرند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Revisiting Qur’anic Verses Pertaining to the Identity-Forming Constituents in the Definition of the Human Being

نویسندگان English

mohmmadreza shahroodi 1
seyyed mohammad reza faghihimani 2
1 , Associate Professor of Quran and Hadith, Tehran university, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Quran and Hadith, tarbiat modarres university, Tehran, Iran
چکیده English

One of the major challenges in the study of the humanities is that these sciences are founded upon non-divine and materialist philosophies, which are based on regarding the human being as a mere animal and, consequently, considering him irresponsible before Almighty God. The present study, adopting a descriptive-analytical approach, in presenting its final definition of the human being, goes beyond the classical and well-known definition of “rational animal” as well as the more advanced notion of “Divine Living Being” and considers the definition of “Servant Living Being” as a step further and more precise than the latter. For the mere articulation of a divinized life does not in itself signify the true station of humanity; rather, it is the practical submission arising from human will before the Source of Perfections, and man’s servitude in the realm of worldly life, that constitutes the final definition of the human being.The authors of this article maintain that only on the basis of this definition can the human sciences guide the human being toward his ultimate end, while at the same time securing his worldly well-being and felicity in accordance with his servitudinal journey. This, however, is conditional upon their attentiveness to the stages of human life and the needs corresponding to them, and the acceptance of the principles and foundations of divine law as their essential framework, along with the adoption of a return-to-principles approach in addressing the concrete issues arising in social life.

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌‌‌‌rsquo
anic Anthropology
Human Sciences
Rational Animal
Divine Living Being
Servant Living Being
-         قرآن کریم (1398). ترجمۀ: مهدی فولادوند، تهران: پیام عدالت.
-         آلوسی، محمود بن عبد الله (1415). روح المعانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
-         ابن درید، محمد بن حسن (بی‌تا). الاشتقاق، مصر: مکتبة الخانجی.
-         ابن رشد اندلسی، محمد بن احمد (1377). تفسیر ما بعد الطبیعة، تهران: حکمت.
-         ابن سینا، حسین بن عبدالله (1400). رسائل ابن سینا، قم: بیدار.
-         ـــــــــــــــــــ (1404). الشفاء (الالهیات)، قم: آیت‌الله مرعشی نجفی.
-         ابن عربی، محی الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة، بیروت، دار صادر.
-         ابن فارس، احمد (1404). معجم مقاییس اللغة، قم، مکتبة الاعلام الاسلامی.
-         ابن منظور، محمد بن مکرم (1405). لسان العرب، قم: نشر ادب حوزه.
-         بیضاوی، عبد الله بن عمر (1418). انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-         تهرانی، سید محمدحسین (1402). مهر تابان، قم: باقرالعلوم (ع).
-         جوادی آملی، عبدالله (1384). حیات حقیقی انسان در قرآن، قم: إسراء.
-         ـــــــــــــــــــ (1386). تسنیم، ج5، قم: إسراء.
-         ـــــــــــــــــــ (1388). تسنیم، ج12، قم: إسراء.
-         ـــــــــــــــــــ (1389). تفسیر انسان به انسان، قم: اسراء.
-         ـــــــــــــــــــ (1390). «سیاست متعالیه از منظر حکمت متعالیه»، در: حکمت اسراء، س3، ش7، ص7-18.
-         جوهری، اسماعیل بن حماد (1376). الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
-         حویزی، عبدعلی بن جمعه (1415). نور الثقلین، قم: اسماعیلیان.
-         راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1404). تفسیر المفردات فی غریب القرآن، قم: طلیعة النور.
-         سمرقندی، نصر بن محمد (1416). تفسیر السمرقندی (بحرالعلوم)، بیروت: دار الفکر.
-         شریف الرضی، محمد بن حسین (1374). نهج البلاغه، تصحیح: صبحی صالح، قم: مرکز البحوث الاسلامیة.
-         صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (بی‌تا). المبدأ والمعاد، بی‌جا: بی‌نا.
-         صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
-         صفار قمی، محمد بن حسن (1404). بصائر الدرجات، تهران: منشورات اعلمی.
-         طباطبایی، سید محمدحسین (1402). الرسائل التوحیدیة، بیروت: مؤسسة النعمان.
-         ـــــــــــــــــــ (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-         ـــــــــــــــــــ (1440). مجموعة رسائل العلامة الطباطبایی، قم، مکتبة فدک.
-         طبرانی، سلیمان بن احمد (2008). التفسیر الکبیر، اردن: دار الکتاب الثقافی.
-         طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان لعلوم القرآن، تهران: ناصرخسرو.
-         طبری، محمد بن جریر (1412). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
-         طریحی، فخرالدین (1362). مجمع البحرین، تهران: مرتضوی.
-         طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-         طیب، عبدالحسین (1369). اطیب البیان، تهران: اسلام.
-         علم الهدی (سید مرتضی)، علی بن الحسین (1431). نفائس التأویل، بیروت: مؤسسة أعلمی.
-         عیاشی، محمد بن مسعود (1380). تفسیر عیاشی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
-         فراهیدی، خلیل بن احمد (1409). العین، قم: دار الهجرة.
-         فیض کاشانی، محمد بن مرتضی (1415). الصافی، تهران، مکتبة الصدر.
-         قشیری، عبد الکریم بن هوازن (2000). لطائف الاشارات، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتب.
-         قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368). کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-         قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر قمی، قم، دار الکتاب.
-         کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
-         محلی، محمد بن احمد (1416). تفسیر الجلالین، بیروت: مؤسسة النور.
-         مصطفوی، حسن (1417). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مؤسسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.