انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

کارکردهای رواداری در تکامل انسان تمدن‌ساز از دیدگاه مرتضی مطهری

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشکده شهید محلاتی
10.22034/ra.2025.2047182.3032
چکیده
در تمدن‌سازی اسلامی انسان مهم‌ترین اصل است. انسان‌ها از لحاظ استعدادها و توانایی‌های انسانی با هم متفاوت‌اند. وجود تفاوت در انسان‌ها ظرفیت‌های فراوانی در راستای تمدن‌سازی فراهم می‌کند. این پژوهش با هدف تبیین نقش رواداری در تکامل انسان تمدن‌ساز از منظر مطهری، با رویکردی بینارشته‌ای ارتباط نظام‌مند بین دو متغیر «رواداری» با مؤلفه‌های پذیرش تفاوت‌ها، انعطاف فکری و گفت‌وگوی سازنده، و «تمدن اسلامی» با شاخصه‌های پیشرفت علمی، انسجام اجتماعی و کاربست تفکر در همۀ عرصه‌ها را بررسی می‌کند. پرسش این است که: دیدگاه مطهری دربارۀ کارکردها و چگونگی تأثیر رواداری بر تکامل انسان تمدن‌ساز چیست؟ در این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکرد تفسیری‌تحلیلی به این پرسش پرداخته‌ایم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رواداری در اندیشۀ مطهری از طریق فرآیندهای عقلانی‌سازی، انسجام‌بخشی، نوآوری علمی، اصلاح دینی و تعامل تمدنی، زمینه‌ساز حرکت انسان در مسیر تمدن‌سازی می‌شود و به‌ عنوان زیرساختی معرفتی، نه‌فقط در قالب فضیلتی اخلاقی، بلکه به مثابۀ ضرورتی تمدنی، مسیر تحقق تمدن اسلامی را هموار می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Functions of Tolerance in the Development of Civilization-Building Humans As Viewed by Shahid Motahhari

نویسنده English

mohammad dehghani
mahallati university
چکیده English

In Islamic civilization-building, the human being is introduced as the most fundamental principle. Humans differ in terms of their talents and capacities, and the existence of such differences provides abundant potentials for civilization-building. This study aims to elucidate the role of tolerance in the development of civilization-building humans as viewed by Motahhari. Adopting an interdisciplinary approach, it examines the systematic relationship between two variables: tolerance—with its components of acceptance of differences, cognitive flexibility, and constructive dialogue—and Islamic civilization, characterized by scientific progress, social cohesion, and the application of reflective thinking across all domains. The main research question is: What is Motahhari’s perspective on the functions of tolerance and its impact on the development of civilization-building humans? Using a descriptive-analytical method and an interpretive-analytical approach, this issue has been pursued, and the findings indicate that, in his thought, tolerance facilitates human progress along the path of civilization-building through processes of rationalization, cohesion, scientific innovation, religious reform, and civilizational interaction.

کلیدواژه‌ها English

Islam
Human
Development
Civilization
Motahhari
Tolerance
Convergence
-         قرآن کریم.
-         آشوری، داریوش (1385). «چرا رواداری؟ کندوکاوی در معنای یک ‌ترم و برابرنهادۀ آن»، در: رواداری، ش1، ص8-1.
-         ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله (1304). شرح نهج‌البلاغه، قم: کتاب‌خانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
-         اسدآبادی، سید جمال‌الدین (1379). مجموعۀ رسائل و مقالات، تهران: بی‌نا.
-         اقبال لاهوری، محمد (1390). احیای فکر دینی در اسلام، ترجمۀ: احمد آرام، تهران: سهامی انتشار.
-         الاهی‌تبار، علی (1391). علل انحطاط مسلمین از دیدگاه استاد شهید مطهری و دکتر شریعتی، قم: معارف.
-         بن‌نبی، مالک (1359). نقش و رسالت مسلمانان، ترجمۀ: صادق آیینه‌وند، تهران: قلم.
-         ترکاشوند، احسان؛ جاهدی، مصطفی (1402). «شاخصه‌های سیاسی تمدن نوین اسلامی از دیدگاه شهید مطهری»، در: پژوهش‌های انقلاب اسلامی، س13، ش46، ص133-151.
-         الجابری، محمد عابد (1386). «پشت سایۀ خود؛ تجدد عربی»، در: خردنامۀ همشهری، ش15، ص25.
-         حامد ابوزید، نصر (1383). نقد گفتمان دینی، ترجمۀ: حسن یوسفی اشکوری، محمد جواهرکلام، تهران: یادآوران، چاپ دوم.
-         حنفی، حسن (1390). میراث فلسفی ما، گردآورنده: فاطمه گورایی، ترجمه: علی سردار، تهران: یادآوران.
-         رجبی، محمود (1385). انسان‌شناسی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-         ژاندرون، ژولی سادا (1378). تساهل در تاریخ اندیشۀ غرب، ترجمۀ: عباس باقری، تهران: نی.
-         سایدل، جنیفر؛ مک‌موردی، دبلیو (1369). فرهنگ اصطلاحات انگلیسی، تهران: رهنما.
-         سریع‌القلم، محمود (1390). پیشوایی فراتر از زمان، تهران: امام موسی صدر.
-         طیبی، سید محمد (1394). «عوامل درونی عقب‌ماندگی و انحطاط تمدن اسلامی از منظر استاد مطهری»، در: مشکوة، س34، ش2، ص70-90.
-         فتح‌علی، محمود (1378). تساهل و تسامح اخلاقی، دینی، سیاسی، قم: مؤسسۀ فرهنگی طه.
-         فولادوند، عزت‌الله (1376). خرد در سیاست، تهران: طرح نو.
-         مطهری، مرتضی (1367 الف). سیری در سیرۀ ائمۀ اطهار (ع)، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1367 ب). تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1370). پیرامون انقلاب اسلامی، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1372 الف). انسان و سرنوشت؛ عظمت و انحطاط مسلمین، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1372 ب). مجموعه آثار شهید مطهری، ج3، 4، 20، 21، 25، 29، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1372 ج). پیرامون جمهوری اسلامی، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1372 د). آشنایی با علوم اسلامی، تهران: صدرا، چاپ سیزدهم.
-         ـــــــــــــــــ (1374). بررسی اجمالی نهضت‌های اسلامی در صدسالۀ اخیر، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1387). یادداشت‌های استاد، ج1، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1389). آشنایی با قرآن، ج1، تهران: صدرا.
-         ـــــــــــــــــ (1392). فطرت، تهران: صدرا.
-         موسوی خمینی، روح‌الله (1389). صحیفۀ امام، ج5، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، مجموعۀ نرم‌افزاری.
-         وصفی، محمدرضا (1387). نومعتزلیان، تهران: احسان.