نقدی بر معرفت‌شناسی فون هایک در تبیین آزادی: ارائه شواهدی از اسلام

باقری, غلامحسین; شیرخانی, علی; ترابی, محمد

doi:10.22034/ra.2024.2037035.2997

نقدی بر معرفت‌شناسی فون هایک در تبیین آزادی: ارائه شواهدی از اسلام

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

غلامحسین باقری

علی شیرخانی

محمد ترابی

گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران

10.22034/ra.2024.2037035.2997

چکیده

فون هایک، از متفکران غربی قرن بیستم، دیدگاه‌های مهمی دربارۀ آزادی انسان در مباحث جامعه‌شناسی، اقتصاد و سیاست مطرح کرده است که محل استناد پژوهشگران است. اغلب تحلیل‌ها و نقدهایی که بر این دیدگاه‌ها انجام شده در درون گفتمان لیبرالیستی و معطوف به کاربرد نظریات او بوده است و تحقیقات و نقدهای کمی دربارۀ منشأ فکری و فلسفی این دیدگاه‌ها صورت گرفته است. بر همین اساس، تحقیق حاضر تلاشی است تا با استفاده از فراتحلیل آثار فون هایک و مرور نظام‌یافتۀ تحلیل‌ها و نقدهای مرتبط، ضمن تحلیل ریشه‌های فلسفی اندیشۀ هایک، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی هایک از انسان آزاد را نقادی کند و نظر اسلام دربارۀ گزاره‌های اصلی نظریۀ او در برساخت آزادی انسان را جویا شود. نتایج فراتحلیل نشان داد که حذف قوۀ استدلال در فهم امور، قیاس جامعۀ انسانی با نظم خودانگیختۀ بیولوژیکی، قیاس ذات انسان و ارگانیسم، تبیین فیزیکی و پدیداری از علم‌النفس و تفسیر نارسا از ذهن و آگاهی انسان نقص معرفت‌شناختی و انسان‌شناختی دارد. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که هایک در کمال وسیله‌ای‌دانستن آزادی، تعیین منبع آزادی از طریق تعامل پوزیتیویستی انسان با محیط، تمایزندادن «آزادی»، «رهایی» و «اختیار» از همدیگر و نادیده‌انگاری نقش استدلال و تفکر بشر در جبر و تکوین، در تضاد رادیکال با اسلام قرار دارد.

کلیدواژه‌ها

انسان

آزادی

اسلام

فون هایک

نظم خودانگیخته

لیبرالیسم

عنوان مقاله English

A Critique of von Hayek's Epistemology in Explaining "Freedom": Providing Evidence from Islam

نویسندگان English

Gholamhussein Bagheri

علی شیرخانی

Mohammad Torabi

Department of Politics, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran

چکیده English

Friedrich von Hayek was one of the twentieth-century thinkers in the West whose theories on human freedom are widely referenced in the fields of sociology, economics, and politics. The analysis and critique of his views have mostly been conducted within the framework of the liberal discourse, focusing on the application of his theories, while the intellectual and philosophical origins of these theories have received less attention. Accordingly, the present study seeks to conduct a meta-analysis of Hayek’s works and a systematic review of related critiques and analyses. In doing so, it aims to examine the philosophical foundations of Hayek’s thought, critique his epistemology and anthropology of the free human, and explore Islam’s perspective on the key propositions of his theory regarding the construction of human freedom. Additionally, the findings indicate that Hayek’s instrumentalist view of freedom, his positivist approach to defining freedom through human-environment interaction, his failure to distinguish between freedom, liberation, and willpower, and his neglect of the role of reasoning and human thought in determinism and formation are in radical conflict with Islamic principles. The results of the meta-analysis indicated that the omission of the faculty of reasoning in understanding phenomena, the analogy between human society and biological self-organizing systems, the comparison of human nature with an organism, the physical and phenomenological explanation of psychology, and an inadequate interpretation of the conscious mind, all present epistemological and anthropological deficiencies. Furthermore, the findings indicate that Hayek’s view of freedom as merely a means, his determination of the source of freedom through the positivistic interaction of humans with the environment, his failure to distinguish between freedom, liberation, and free will, and his disregard for the role of reasoning and human thought in determinism and formation, all stand in radical contrast to Islam.

کلیدواژه‌ها English

Human

Freedom

Islam

Hayek

Spontaneous Order

Liberalism

- قرآن کریم.

- نهج‌البلاغه (1390). سید رضی، محمد بن حسین ، ترجمه: علی شیروانی، قم: معارف.

- توحیدفام، محمد (1391). «تلازم آزادی و حکومت قانون در اندیشۀ هایک»، در: مطالعات روابط بین‌الملل، ش18، ص47-73.

- جعفری تبریزی، محمدتقی (1383). حقوق جهانی بشر: تحقیق و تطبیق در دو نظام اسلام و غرب، قم: مؤسسۀ تدوین و نشر آثار استاد علامه محمدتقی جعفری.

- طاهرخانی، علی؛ خلقی، جعفر (1399). «بررسی معرفت‌شناسی نولیبرالیسم در اندیشهٔ سیاسی فریدریش فون هایک»، در: مطالعات منافع ملی، ش21، ص23-42.

- قربانی لاهیجی، زین‌العابدین (1383). اسلام و حقوق بشر، قم: نشر سایه.

- مطهری، مرتضی (1373). انسان کامل، قم: صدرا.

- مطهری، مرتضی (1395). مجموعه آثار، قم: صدرا.

- موسوی خمینی، روح‌الله (1368). صحیفۀ نور، ج23، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

- موسی‌وند، محبوبه؛ قائدی، یحیی؛ ضرغامی، سعید؛ محمودنیا، علی‌رضا (1396). «جایگاه نظم خودانگیخته در نظریهٔ آزادی فون هایک و بررسی اشارات تربیتی آن»، در: تعلیم و تربیت، ش۳۳، ص۳۳-۵۲.

- میراحمدی، منصور (1380). «مفهوم آزادی از دیدگاه قرآن»، در: علوم سیاسی، ش15، ص1-8.

- نظری، حسن (1382). «عدالت اقتصادی از نظر هایک و اسلام»، در: مطالعات و سیاست‌های اقتصادی، ش35، ص85-98.

- یزدی، حسین (1379). آزادی از نگاه استاد مطهری، تهران: صدرا.

- Barry, N. P. (1979). Hayek’s Social and Economic Philosophy, London: Macmillan.

- Chasse, J. D. (2022). “Coercion, Freedom, and Democracy in Hayek, Dewey, and Commons”, in: Journal of Economic Issues, 56 (1): 18–39.

- Filip, B. (2020). "The Importance of Hayek and Friedman to the Neo-Liberal Concept of Freedom” in: Palgrave Insights into Apocalypse Economics: The Rise of Neo-liberalism and the Decline of Freedom, Springer, pp. 17-28.

- Forsyth, M. (1988). “Hayek’s Bizarre Liberalism: A Critique”, in: Political Studies, 36 (2): 235-250.

- Gray, J. (1998). Hayek on Liberty, Oxford: Oxford University Press.

- Hayek, F. A. (1952). The Sensory Order, London: Routledge & Kegan Paul.

- Hayek, F. A. (1960). The Constitution of Liberty, London: Routledge & Kegan Paul.

- Hayek, F. A. (1967). Studies in Philosophy, Politics and Economics, London: Routledge & Kegan Paul.

- Hayek, F. A. (1973-1979). Law, Legislation and Liberty, London: Routledge & Kegan Paul.

- Kley, R. (1994). Hayek’s Social and Political Thought, Oxford: Clarendon Press.

- Kolev S. (2024). “When Liberty Presupposes Order: F. A. Hayek’s Contextual Ordo-liberalism”, in: Journal of the History of Economic Thought, 46 (2): 288-311.

- Kukathas, C. (1989). Hayek and Modern Liberalism, Oxford: Clarendon Press.

- McDowell, T. (2023). “Hayek’s Theory of Mind and the Origins of the Neoliberal Critique of Modern Liberalism”, in: Critical Policy Studies, 17 (4): 563–579.

- Petsulas, C. (2013). Hayek’s Liberalism and its Origin, London: Routledge.

- Scholte, B. (1969). “Toward a Reflexive and Critical Anthropology”, In: Reinventing Anthropology, Dell Hymes (ed.), pp. 430-457, New York: University of Michigan Press.

- Shearmur, J. (1996). Hayek and After: Hayekian Liberalism as a Research Program, London: Routledge.

- Trickovic, D. (1990). “Contextualizing Critical Anthropology: A Metacritique”, in: NEXUS: The Canadian Student Journal of Anthropology, 7 (1): 61-77.