انسان پژوهی دینی

انسان پژوهی دینی

مبانی انسان شناختی علم اجتماعی تفسیری و دلالت‌های جامعه شناختی آن

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه جامعه شناسی موسسه آموزشی و پژوهی امام خمینی، قم، ایران
10.22034/ra.2025.2023274.2974
چکیده
علم اجتماعی مدرن، مبتنی بر بنیان‌های معرفتی و نظری ویژه‌ای است که به رویکردها، نظریه‌ها، حوزه‌ها و روش‌های آن رنگ می‌بخشد و آن را از علم اجتماعی و مبانی آن در رویکرد اسلامی متمایز می‌کند. یکی از اصلی‌ترین مبانیِ شناختی که علم اجتماعی مدرن از آن اثر پذیرفته، چیستی انسان و چگونگی ارتباطش با واقعیت و نیروهای اجتماعی است. این نوشتار در صدد است مبانی انسان‌شناختی علم اجتماعیِ تفسیری را بررسی کند. گردآوری داده‌ها با روش اسنادی و کتاب‌خانه‌ای انجام شده و با روش توصیفی و تحلیلی داده‌ها پردازش شده است. یافته‌ها بیانگر آن است که علم اجتماعیِ تفسیری انسان را موجودی مختار، معناساز، محیط‌آفرین، دوساحتی، محاسبه‌گر، با دستگاه شناختی محدود می‌داند که شعور متعارف مهم‌ترین منبع اطلاعاتی اوست. این نگرش به انسان دلالت‌های جامعه‌شناختی دارد، از جمله: نفی تصویر اثباتی از علم اجتماعی، تمرکز بر فهم و درک انگیزه‌ها و نیات کنشگران اجتماعی و تبیین‌نشدن الگوی پیامدهای ناخواستۀ کنش، بی‌توجهی به علل و سازوکارهای زیربنایی در تحلیل، تاریخی‌دیدن هویت، تبیین تک‌ساحتی انسان، و نسبت‌دادن تغییرات اجتماعی به کنشگران فردی.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Anthropological foundations of interpretive social science and its sociological implications

نویسنده English

esmaeel cheraghi kotiani
Assistant Professor of Sociology Department of Imam Khomeini Educational and Research Institute. qom. iran
چکیده English

Modern social science is grounded in specific epistemic and theoretical foundations that shape its approaches, theories, domains, and methodologies, distinguishing it from social science and its underlying principles within the Islamic perspective. One of the primary epistemological foundations influencing modern social science is the question of what constitutes a human being and how humans relate to reality and social forces. This paper attempts to examine the anthropological foundations of interpretive social science. Data were collected using documentary and library-based methods, and subsequently processed through descriptive and analytical approaches. The findings indicate that interpretive social science regards humans as autonomous, meaning-making, environment-creating, and calculating beings with a limited cognitive apparatus, for whom ordinary consciousness serves as the primary source of information. This perspective on humans leads to sociological implications, such as the rejection of a positivist view of social science, a focus on understanding the motives and intentions of social actors, the lack of explanation for patterns of unintended consequences, neglect of underlying causes and mechanisms in analysis, a historical view of identity, one-dimensional interpretations of humans, and attributing social changes to individual actors.

کلیدواژه‌ها English

Social Science
Interpretive
Foundations
Anthropology
Paradigm
-         ایمان، محمدتقی (1391). فلسفۀ روش تحقیق در علوم انسانی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         بلیکی، نورمن (1391). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی، ترجمۀ: محمدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و سید محمود ماجدی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         بنتون، تد و یان کرایب (1384). فلسفه علوم اجتماعی: بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی،ترجمه شهناز مسمی پرست و محمود متحد،تهران: آگه.
-         بوریل، گیبسون؛ مورگان، گارت (1386). نظریه‌های کلان جامعه‌شناختی و تجزیه و تحلیل سازمان، ترجمۀ: محمدتقی نوروزی، تهران: سمت و مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-         پارسانیا، حمید (1376). «فلسفۀ علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی معرفت»، در: معرفت، ش20، ص70-79.
-         پارسانیا، حمید (1384). «بنیادهای وجودی جامعه‌شناسی معرفت»، در: معرفت و جامعه، به کوشش: حفیظ‌الله فولادی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         پارسانیا، حمید (1391). جهان‌های اجتماعی، قم: کتاب فردا.
-         حسنی، سید حمید؛ موسوی، هادی (1395). انسان‌کنش‌شناسی هرمنوتیکی، تفسیری و انتقادی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         دیلتای، ویلهلم (1389). تشکل جهان تاریخی در علوم انسانی، ترجمۀ: منوچهر صانعی ، تهران: ققنوس.
-         رجبی، محمود (1390). انسان‌شناسی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-         شجاعی جشوقانی، مالک (1395). «کانت به روایت دیلتای»، در: حکمت معاصر، س7، ش1، ص35-55.
-         علی‌احمدی، علی‌رضا؛ مسعودی ندوشن، عصمت (1397). روش‌شناسی‌های نظریه‌پردازی و تولید دانش اجتماعی، تهران: تولید دانش، مرکز پژوهشی مدیریت راهبردی فردا.
-         فربد، محمدصادق (1372). مبانی انسان‌شناسی، تهران: منصوری.
-         فروند، ژولیان (1375). نظریه‌های علوم انسانی، ترجمهٔ: علی‌محمد کاردان، تهران: نشر دانشگاهی.
-         فکوهی، ناصر (1391). تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی، تهران: نی.
-         کالبرگ، اشتفان (1383). «انواع عقلانیت از دیدگاه ماکس وبر: بنیادهایی برای تحلیل فرآیندهای عقلانی‌شدن در تاریخ»، ترجمۀ: مهدی دستگردی، در: معرفت، س13، ش80، ص45-63.
-         کرایب، یان (1386). نظریۀ اجتماعی کلاسیک: مقدمه‌ای بر اندیشۀ مارکس، وبر، دورکیم و زیمل، ترجمۀ: شهناز مسماپرست، تهران: آگه.
-         کوزر، لوئیس (1379). زندگی و اندیشۀ بزرگان جامعه‌شناسی، ترجمۀ: محسن ثلاثی، تهران: علمی.
-         گیدنز، آنتونی، سیاست (1381).جامعه شناسی و نظریه اجتماعی،ترجمه منوچهر صبوری،تهران: نی.
-         کیوپیت، دان (1376). دریای ایمان، ترجمۀ: حسن کامشاد، تهران: طرح نو.
-         گروهی از نویسندگان (1390). فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی، زیر نظر: محمدتقی مصباح یزدی قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
-         محمدپور، احمد (1389). روش در روش، تهران: لوگوس.
-         محمدپور، احمد (1400). روش تحقیق معاصر در علوم انسانی: مباحثی در سیاست‌های روش، تهران: ققنوس.
-         نیومن، ویلیام لارنس (1389). شیوه‌های پژوهش اجتماعی: رویکردهای کیفی و کمی، ج1، ترجمۀ: حسن دانایی‌فرد و سید حسین کاظمی، تهران: مهربان.
-         وبر، مارکس (1368). دانشمند و سیاست‌مدار، ترجمۀ: احمد نقیب‌زاده، تهران: دانشگاه تهران.
-         وبر، ماکس (1374). اقتصاد و جامعه، ترجمۀ: عباس منوچهری و همکاران، تهران: مولا.
-         یوناس، فردریش (1389). تاریخ جامعه‌شناسی: پیدایش و شکل‌گیری نظریه‌های نوین قرن بیستم، ج2، ترجمۀ: عبدالرضا نواح، اهواز: رسش.