سیر تحول معرفت‌شناختی مراتب وحی در قرآن با توجه به نظریۀ رشد شناختی

نوابی قمصری, مریم السادات; کافی موسوی, اباذر

doi:10.22034/ra.2025.2026175.2983

سیر تحول معرفت‌شناختی مراتب وحی در قرآن با توجه به نظریۀ رشد شناختی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

مریم السادات نوابی قمصری ¹

اباذر کافی موسوی ²

¹ گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

² گروه الهیات و معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22034/ra.2025.2026175.2983

چکیده

پژوهش در مراتب وحی در آیات قرآن و عهدین، بیانگر سیر تحولی است که در ادوار مختلف تاریخ در صورت‌های متفاوت، جلوه‌گری کرده و در گذر زمان در گونه‌های کامل‌تری تحقق یافته است. ملاحظۀ چنین سیر تحولی از مراتب وحی این پرسش را پیش می‌کشد که: آیا گونه‌های مختلف وحی که از صورتی ساده و عینی در تورات آغاز شده و در طول زمان به صورت متعالی‌تر در دوران خاتمیت ختم شده، با مراتب معرفت انسان ارتباط دارد؟ و آیا می‌توان آن‌گونه که روان‌شناسی رشد برای انسان رشد شناختی قائل است برای تاریخ بشر هم این رشد را در نظر گرفت؟ همسو با پژوهش‌های روان‌شناسی رشد، تحلیل آیات و تفاسیر نشان می‌دهد بشر در بستر زمان سه دوره از تفکر عینی، عینی‌انتزاعی و انتزاعی را پشت سر گذاشته و به تناسب آن، وحی به انبیا و روش‌های دعوت آن‌ها در هر دوره صورت جدیدی یافته است. به جهت غلبۀ تفکر عینی‌حسی بشر در دورۀ انبیای پیش از موسی (ع)، وحی غالباً در خواب و رؤیا به ایشان نازل شده و روش دعوت آن‌ها مجادله در سطح حسی‌عینی بوده است. از زمان موسی (ع)، با شروع تفکر انتزاعی و تلاش انسان در رهایی از تفکر عینی، وحی در سطحی بالاتر، در تکلم خداوند با پیامبرش در قالب موعظه جایگاه خاصی می‌یابد. با بلوغ عقل بشر در دورۀ خاتمیت و انتزاعی‌ترشدن مفهوم «خداوند» فرشتۀ وحی واسطۀ وحی می‌شود و تعقل و تفکر به‌ عنوان روش حکمی بر روش دعوت پیامبر خاتم غلبه می‌یابد.

کلیدواژه‌ها

معرفت‌شناسی

مراتب وحی

نظریۀ رشد شناختی

سطوح معرفت دینی

موضوعات

کلام

عنوان مقاله English

The Epistemological Evolution of the Levels of Revelation in the Qur’an: A Developmental Psychology Approach

نویسندگان English

maryamsadat navabi. ¹

abazar kafimosavi ²

¹ . Department of Islamic Education, Farhangian University, Tehran, Iran.

² . Department of Islamic Education, Farhangian University, Tehran, Iran.

چکیده English

The study of the levels of revelation in the Qur’anic verses and the Old and New Testaments reveals an evolutionary trajectory which, across different historical periods, has manifested in diverse forms and, over time, has been realized in more complete forms. Observing such an evolutionary progression in the levels of revelation raises the question of whether the diverse forms of revelation—which began in a simple and concrete mode in the Torah and, over time, culminated in more transcendent forms at the time of the Final Prophethood—are related to the stages of human cognition. And can the cognitive development that developmental psychology attributes to humans also be considered for human history? Based on developmental psychology, an analysis of Qur’anic verses and exegetical traditions indicates that humanity, over the course of time, has passed through three stages of thought—concrete, concrete–abstract, and abstract—and that, correspondingly, revelation to the prophets and their methods of proclamation assumed new forms in each stage. Due to the predominance of sensory-concrete thinking among human beings in the era of the prophets preceding Moses, revelation was mostly conveyed to them through dreams and visions, and their method of preaching was disputation at the sensory-concrete level. From the time of Moses, with the emergence of abstract thinking and humanity’s effort to transcend concrete thought, revelation assumed a higher form, finding a distinctive place in God’s speech to His prophet in the form of exhortation. With the maturation of human reason in the era of finality and the increasing abstraction of the concept of God, the angel of revelation assumed the role of mediator, and rational reflection came to prevail as the authoritative method over the Prophet’s mode of invitation.

کلیدواژه‌ها English

Epistemology

Levels of Revelation

Developmental Theory

Stages of Religious Knowledge

- قرآن کریم.

- نهج‌البلاغه (1390). سید رضی، محمد بن حسین ، ترجمه: علی شیروانی، قم: معارف.

- کتاب مقدس (1383). ترجمه: فاضل خان همدانی، ویلیام گلن و هنری مرتن، تهران: اساطیر.

- آرمسترانگ، کارن (1385). تاریخ خداباوری: سیر تحول مفهوم خدا، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی و بهزاد سالکی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

- آلوسی، شهاب‌الدین (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیة.

- ابن ‌عربی، محیی ‌الدین (1422). تفسیر ابن‌ عربی، بیروت: دار التراث العربیة.

- ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). الفتوحات المکیة، مصر: دار الفکر.

- ابن‌ میمون، موسی (بی‌تا). دلالة‌ الحائرین، ترجمه به عربی: حسین آتای، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.

- ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). الاشارات والتنبیهات، ترجمه و شرح: حسن ملک‌شاهی، تهران: سروش.

- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1371). روض الجنان و روح الجنان، به کوشش: محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

- اقبال لاهوری، محمد (بی‌تا). احیای تفکر دینی در اسلام، ترجمه: احمد آرام، تهران: مؤسسۀ فرهنگی منطقه‌ای.

- امینی، ابراهیم (1377). وحی در ادیان آسمانی، قم: بوستان کتاب.

- ایزتسو، توشیهیکو (1368). خدا و انسان در قرآن، ترجمه: احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

- باربور، ایان (1385). علم و دین، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

- باقری، خسرو (1394). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران: مدرسه.

- باهنر، ناصر (1394). آموزش مفاهیم دینی همگام با روان‌شناسی رشد، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

- جعفری، محمد (1391). نظریۀ فلسفی وحی از منظر فارابی و ملاصدرا، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول.

- جلیلی، سید هدایت (1373). «وحی در هم‌زبانی با بشر و هم‌لسانی با قوم»، در: کیان، ش23، ص37-43.

- جوادی آملی، عبدالله (1388). «شاخصه‌های برتری رسول اکرم بر پیامبران»، در: اسراء، ش8، در: https://darsi.areeo.ac.ir/

- جوارشکیان، عباس (1394). «نقد نظریۀ بلوغ عقلی بشریت در فلسفۀ خاتمیت و امامت»، در: مطالعات اسلامی، س47، ش2 (95)، ص35-57.

- دیرباز، عسکر؛ مؤمنی شهرکی، حسام‌الدین (1399). «تبیین و تحلیل ماهیت ادراک حسی در نگاه صدرالمتألهین»، در: ذهن، ش83، ص۸۵- ۱۰۹.

- سروش، عبدالکریم (1381). «اسلام، وحی و نبوت»، در: بازتاب اندیشه، ش28، ص56-67.

- شبر، عبدالله (1407). الجوهر الثمین، کویت: مکتبة الألفین.

- صادق‌زاده طباطبایی، محمود؛ مرتضوی، محمد (1390). «معیار برتری پیامبران از منظر قرآن و حدیث»، در: مطالعات اسلامی، ش2 (86)، ص119-146.

- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1380). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، تصحیح: مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

- ـــــــــــــــــــ (1387). شواهد الربوبیة، ترجمۀ: علی بابایی، تهران: مولا.

- ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.

- صفری، حمزه (1381). مقدمه‌ای بر گفت‌وگوی پیامبران با ملت‌ها، همدان: نور علم.

- طباطبایی، محمدحسین (1350). قرآن در اسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

- ـــــــــــــــــــ (1393). تفسیر المیزان، ترجمۀ: محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

- ـــــــــــــــــــ (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

- ـــــــــــــــــــ (بی‌تا). شیعه در اسلام، مقدمه: سید حسین نصر، بی‌جا: بی‌نا.

- طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو.

- فارابی، ابونصر محمد (1358). سیاست مدنیه، ترجمۀ: جعفر سبحانی، تهران: انجمن فلسفۀ ایران.

- فخرالدین رازی، محمد بن عمر (1422). مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

- فضل‌الله، سید محمدحسین (1419). تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعة.

- قرشی، علی‌اکبر (1377). أحسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.

- کاشانی، ملا فتح‌الله (1336). منهج الصادقین، چاپ‌خانۀ محمدحسن علمی.

- کدیور، پروین (1387). روان‌شناسی تربیتی، تهران: سمت، چاپ دوازدهم.

- لامعی، علی‌اصغر؛ کلباسی اشتری، حسین (1391). «جستارهایی در باب فلسفۀ تاریخ هردر»، در: غرب‌شناسی بنیادی، س3، ش1، ص55-76.

- مجلسی، محمد باقر (1404). بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

- محقق، جعفر (1385). «تعارض امامت و خاتمیت»، در: نقد کتاب، ش38، ص105-132.

- مطهری، مرتضی (1390). امامت و رهبری، تهران: صدرا، چاپ چهل‌وششم.

- ملک‌مکان، حمید؛ قاسم‌نیا، سلمان (1396). «حقیقت وحی و کلام الاهی: از کلام نفسی تا تبیین فلسفی طباطبایی و جوادی آملی از آن»، در: پژوهش‌نامۀ امامیه، س3، ش6، ص79-97.

- ملکوتی‌نیا، علی (1398). «بازشناسی مفهوم «خیال» و جایگاه آن در معرفت‌شناسی دینی از منظر قرآن و حدیث»، در: معرفت، ش12، ص63-72.

- میبدی، رشیدالدین (1371). کشف‌ الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیرکبیر.

- وادذورث، باری ‌جی. (1378). روان‌شناسی رشد: تحول شناختی و عاطفی از دیدگاه پیاژه، ترجمۀ: امیر امین‌یزدی و جواد صالحی فدردی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

- هاشمی، خدیجه (1386). «ارتباط عقل و وحی»، در: جستار، س5، ش15، ص98-127.